Toen Ban Ki-moon op 1 januari 2007 de opvolger werd van de Ghanese Kofi Annan, moest hij flink aan de slag om de diepgaande hervormingen door te voeren die zijn voorganger had nagestreefd. Maar de manoeuvres van de Zuid-Koreaan bleken niet genoeg voor António Guterres, die op 1 januari 2017 aantrad, maar gedwongen werd te vertrekken zonder Afrika in de VN-Veiligheidsraad toe te laten. Tegen de nieuwe imperialistische logica’s maakt het feit dat men het stokje mag overnemen van M. Guterres het zelfs niet mogelijk om minder te presteren dan de Portugees.
Kofi Annan s’en va
« Eerlijk gezegd. We hebben de fundamentele hervorming die ik noodzakelijk vond niet voor elkaar gekregen », verklaart de VN-secretaris-generaal Kofi Annan in september 2005. Deze man beschikte niet steeds over voldoende macht om de organisatie te leiden. De akkoordstek voor het opzetten van een vredeshandhavingscommissie en een nieuwe mensenrechtenraad, en de hernieuwde inzet om de Millenniumdoelstellingen te realiseren, bleken niet voldoende om het falen van de poging tot hervorming van de Veiligheidsraad te verhullen. Het feit blijft dat « het idee dat je misschien ooit het Handvest zelf moet (ook) raken » lange tijd als taboe werd beschouwd en daarom de uitbreiding van de VN-Veiligheidsraad, gevraagd sinds 1992 door Duitsland en Japan, nog steeds op serieuze moeilijkheden stuit. Trachtend « de notie van een onderling afhankelijk wereld die vecht tegen niet alleen terrorisme, maar ook armoede, ziekte en wanhoop » te dragen», overwoog de voormalige Amerikaanse president George W. Bush of een koerswijziging mogelijk was? De rol van de aanlegger van een echte hervorming van de organisatie, destijds gespeeld door de zeer omstreden Amerikaanse VN-ambassadeur John Bolton, liet twijfels rijzen over de oprechtheid van Bush jr. En het gebrek aan ontwapening laat zien dat de VN, tegenwoordig 80 jaar oud, nog steeds niet in staat is geweest om « de geesten te demilitariseren » zodat alle leden – 193 staten – kunnen toetreden tot een post-Clausewitziaanse maatschappij, vergelijkbaar met wat Europa heeft meegemaakt sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog tot aan het begin van de oorlog in Oekraïne op 24 februari 2022.
Ban Ki-moon arriveert
Op aanbeveling van de Veiligheidsraad werd Ban Ki-moon bij acclamatie door de Algemene Vergadering op 1 januari 2007 de opvolger van Kofi Annan. Op 62-jarige leeftijd kende Ban Ki-moon de VN “zeer goed” omdat hij zijn land er herhaaldelijk had vertegenwoordigd. Nog voordat Zuid-Korea werd toegelaten tot de wereldorganisatie, bracht Ban Ki-moon meerdere jaren door in New York als secretaris van de Permanente Missie van de VN. Hij werd in 1996 aangewezen als ambassadeur in Oostenrijk, en keerde in 2001 terug naar de VN, tien jaar na de toetreding van zijn land tot de internationale organisatie. Hij was toen de kabinetschef van de Zuid-Koreaanse president van de Algemene Vergadering.
Volgens Kofi Annan is de nieuwe VN-baas een « man die opmerkelijk gevoelig is voor de gevoeligheden van landen en volkeren op alle continenten, een man met een werkelijk mondiale visie ». Bij zijn aankomst doken twee vragen op: zal hij de fundamentele hervorming voor elkaar krijgen? Zal hij de constitutionele inslag versterken ten koste van de eerder gematigde reformistische koers? Bij zijn vertrek uit de VN heeft Ban Ki-moon geen van beide bereikt.
De 60ste verjaardag van de VN, toen Ban Ki-moon arriveerde, had het verbalisme nog niet weggenomen. « [De situatie in Irak] heeft de ongeschiktheid van de VN benadrukt (…). » Uit een conservatieve Britse krant, The Daily Telegraph, die de oorlog in Irak had gesteund, bleek dat « de discussie over de voorwaarden voor het opbouwen van een post-Clausewitziaanse samenleving waarschijnlijk nog lang zal voortduren ». De auteur van dit citaat, Maurice Bertrand, publiceerde in 1995, in de reeks Repères van Éditions de la Découverte, de herziene editie van zijn boek getiteld De VN. Bertrand was achttien jaar lid van het Gemeenschappelijk Inspectiecorps van de VN. Afstand nemend van het ‘gematigde reformisme’, behoort Bertrand tot de stroming van de ‘derde generatie’ of het ‘constitutionalisme’ die gelooft dat een andere ‘constitutie van de wereld’, het gebouw van een mondiale post-Clausewitziaanse samenleving, mogelijk en wenselijk is. Voor de Gabonese Omar Bongo moest de VN ‘omgezet worden in een effectief instrument om een mondiaal systeem te bouwen waar iedereen van profiteert’. Maar men bevindt zich niet ver verwijderd van de ‘gematigde reformistische tendens’, en vooral de meerderheid daarvan, die weinig illusies koestert over wat realistisch haalbare hervormingen zullen opleveren, zoals ook bleek bij de circa 160 staatshoofden en regeringsleiders die van 14 tot 16 september 2005 bijeen waren in de Algemene Vergadering om het zestigjarig bestaan van de VN te herdenken.
António Guterres lukt het niet
Het afgelopen jaar werd het 80-jarig bestaan van de VN herdacht onder het thema van « modernisatie en versterking van het multilateralisme », maar Guterres slaagde er niet in op het ogenblik dat de Senegalese Macky Sall zich aanmeldde als opvolger.
Wat gebeurt er voor onze ogen?
De dominante gedachte wereldwijd is dat elke nieuwe politieke macht – ongeacht of haar aantreding democratisch is of niet – er alleen een reden van bestaan heeft voor degenen die zich ermee identificeren, mannen en vrouwen, jong en oud. De burger krijgt dan alleen een bevredigend bestaan door zijn loyaliteit aan de nieuwste clan tegenover de totaliteit die te diffuus en te complex is voor de winnaars. Dit leidt tot een overmatige vereenvoudiging waarvan het digitale tijdperk de onmiddellijke intimidatie toevoegt aan de dreiging van vervolging van degenen die zich verzetten. Deze logica is die van een anti-institutioneel denken bij nieuw leiderschap, waarbij het normale functioneren van instellingen wordt gezien als een vervelend bewijs dat er nooit echte overwinningen zijn behaald die rustig gevierd kunnen worden.
De meest bittere wereldwijde manifestatie van de nieuwe anti-institutionele logica in alle samenlevingen is het internationale anti-institutionalisme, synoniem met buitensporig unilateralisme. Het einde van het multilateralisme valt samen met het einde van een marginale governance in alle 193 VN-lidstaten van de Algemene Vergadering. Het onvertaalbare is dan niets minder dan de wereldwijde uitdrukking van een governance van bovenaf waar de volkeren – als ultieme redmiddel – zich tegen kunnen verzetten.
Bekend om zijn pathologische lust voor persoonlijke privileges en voor privileges die aan minder verdienenden gegeven worden, wordt de voormalige president van Senegal Macky Sall door velen verantwoordelijk gehouden voor de huidige desastreuze toestand van zijn land en van West-Afrika. Voor Afrika en de rest van de wereld lijkt zijn enige ambitie een pleister op de wonde te zijn in plaats van een revolutie – de ontmoeting tussen legitieme volkerenaspiraties en een grote multinationale gedachte – waarvan hij luidop beweert geen voorstander te zijn, maar liever een ‘evolutie’ kiest, welbekend nu en niet verborgen, richting de imperialistische logica van een Trumpiaans beleid dat de wereld bedreigt met een explosie zonder mogelijkheid tot gedeeltelijke vergeving.
