De Senegalese historicus en palaeograaf Adama Aly Pam heeft dinsdag in Parijs een doctoraat in archivistiek verdedigd, waarin hij een herziening voorstelt van de vraagstukken die samenhangen met het beheersen van de instrumenten voor de verspreiding van kennis, terwijl hij de gebruiken en de dynamiek van het Afrikaanse geheugen bevraagt.
De heer Pam, hoofdarchivaris van de UNESCO in Parijs, presenteerde een onderzoek met als titel “Sociohistorie van de opleiding van bibliothecarissen, archivisten en documentalisten uit Franssprekend Afrika in Dakar (1953 tot heden)”.
“De auteur onttrekt een essentieel, maar vaak verwaarloosd facet uit de bouwing van Afrikaanse staten: de strijd om de instrumenten van kennis te beheersen en om het geheugen te gebruiken,” staat er in een document dat verslag doet van deze verdediging.
Deze bijdrage heeft als doel de idee te deconstrueren dat Afrika “uitsluitend oraal is, zonder schriftelijke traditie”.
Zij prijst ook de bijdrage van de Senegalese onderzoeker, die de aanwezigheid aantoont van bloeiende intellectuele werelden, met name de woestijnbibliotheken, de juridische en theologische manuscripten uit de Sahel, de epistolaire tradities van de Sénégambische rijken, alsook wetenschappelijke netwerken die verbonden zijn met het Maghreb en het Midden-Oosten.
“Deze herinnering is verre van anekdotisch; ze herschikt de geschiedenis van de documentaire instellingen op het continent en laat zien dat de kennis er al eeuwenlang circuleerde, in het hart van reeds bestaande politieke, religieuze en sociale orden,” herinnert het document
De dekolonisatie van kennis is geen recent fenomeen, noch een academische leuze
Deze doctoraatsstudie toont aan dat vanaf 1950 de Afrikaanse bibliotheken “het discreet toneel van geopolitieke rivaliteit” waren geworden.
Daarnaast wijst ze op een echte “koude oorlog van kennis” die woedt tussen UNESCO en de voormalige koloniale machten.
“UNESCO verdedigt een universalistische visie, stimuleert alfabetisering, promoot openbare bibliotheken en spoort jonge staten aan om zich te voorzien van opleidingsstructuren. De theses analyseert met precisie deze culturele diplomatie die probeert de postkoloniale greep te verlichten,” benadrukt de tekst.
“Een van de belangrijkste lessen van de theses is helder: dekolonisatie van kennis is geen recent fenomeen noch een academische leuze, maar een lang, complex proces, doorkruist door tegenstrijdigheden, dat zich vanaf het einde van de jaren vijftig inzet,” luidt het.
Het communiqué geeft bovendien aan dat “het onderzoek van Adama Aly Pam niet zomaar een institutioneel verhaal is: het is een heldere diagnose. Het vertelt het verhaal van een continent wiens kennisbetwisting, verplaatsing en soms ontkenning heeft gekend, maar dat nooit is gestopt met het produceren van zijn eigen vormen van rationaliteit, geheugen en overdracht.”
Door de vorming van bibliothecarissen, archivarissen en documentalisten in kaart te brengen, onthult de proef een dimensie die te vaak buiten beeld blijft van de dekolonisatie, met name die van de beheersing van kennis, leesbeleid, de opbouw van publieke herinneringen en de productie van archieven.
Deze studie toont ook aan dat bibliotheken en archieven geen neutrale plaatsen zijn, maar ruimtes van confrontatie, waar wereldbeelden, koloniale erfenissen en aspiraties tot autonomie tegen elkaar botsen.
“De documentaire opleiding blijkt dan niet enkel een academische aangelegenheid, maar een van de pijlers van een breder politiek project: het organiseren van de productie en de circulatie van kennis, het kaderen van collectief geheugen en het vormgeven van de voorwaarden voor het schrijven van het nationale verhaal,” voegt de tekst toe.
Adama Aly Pam, afgestudeerd aan de École nationale des chartes, heeft een doctoraat in hedendaagse geschiedenis van de Université Cheikh Anta Diop in Dakar.
Hij heeft gewerkt als conservator bij de Nationale Archieven van Senegal, belast met het moderniseringsprogramma van de archieven van de Centrale Bank van de West-Afrikaanse staten.
Sinds 2018 is hij hoofdarchivaris bij UNESCO, in Parijs.
