Frankrijk heeft zopas een beslissende stap gezet in de kwetsbare dossiers van geroofde culturele goederen. Op maandag 13 april 2026 werd door de Nationale Vergadering een nieuw Frans wetsvoorstel aangenomen, met als doel de terugkeer van kunstwerken naar hun herkomstlanden te vergemakkelijken door enkel een decreet te kunnen uitvaardigen, waardoor de last van specifieke wetten omzeild wordt. Een legislatieve vooruitgang die werd verwelkomd door de minister van Cultuur, Catherine Pégard, die dit ziet als « een wet die wereldwijd werd verwacht », zo meldt RFI. Maar betekent deze juridische opening nu dat Europese musea volledig moeten leeglopen van hun Afrikaanse collecties?
Uitgenodigd door journaliste Charlotte Idrac bij RFI nuanceerde de Senegalese filosoof Souleymane Bachir Diagne, emeritus professor aan de Columbia University in New York, de verwachtingen. Hoewel hij verheugd is over de opheffing van het heilige principe van onverkoopbaarheid — hij verklaart meteen dat « het tijd was » —, verzet de intellectueel zich ernstig tegen het idee van een volledige en systematische repatriatie van Afrikaanse kunst.
Wanneer hem wordt gevraagd of alles geretourneerd moet worden, is zijn antwoord duidelijk: « Zeggen dat alles geretourneerd moet worden, is gezwind in een identitarisme vallen dat zegt: ieder voor zich, ga naar huis », analyseert hij op de uitzendingen van RFI. Voor Souleymane Bachir Diagne is het eisen dat alle menselijke kunsten uitsluitend terugkeren naar de culturele sferen die hen hebben voortgebracht een fundamentele fout.
De roeping van de « Wereldmusea »
In plaats van een nationalistische terugtrekking van de kunst aan te moedigen, verdedigt de hoogleraar fel het concept van « wereldmusea ». Hij noemt onder meer het Louvre, het Louvre-Lens en het Metropolitan Museum of Art in New York als instituten die « de creativiteit van de mensheid in zijn geheel moeten laten zien ». Hij herinnert er bovendien aan dat Afrikaanse kunst de ware motor was van de grote artistieke revolutie van de twintigste eeuw. Om die reden is het volkomen natuurlijk dat deze werken de vooraanstaande plek behouden in de grote kosmopolitische metropolen, in plaats van beperkt te blijven tot hun herkomstlanden.
De Senegalese filosoof maakt zo een duidelijke onderscheid tussen de werken. De prioritaire restituties betreffen erfgoed dat is geroofd tijdens brutale militaire expedities, zoals de schat van koning Béhanzin in Dahomey (het huidige Benin) of de beroemde Bronzes van Benin die door de Britten zijn geroofd. Voor deze objecten die gemakkelijk identificeerbaar zijn, « moest natuurlijk koste wat kost worden geretourneerd als reparatie », benadrukt hij bij Charlotte Idrac.
Voor de overige collecties die in westerse depots liggen, roept Souleymane Bachir Diagne op tot een zorgvuldig werk van herkomstonderzoek. Ver weg van het idee van eindeloze lijsten van reclamaties van Afrikaanse staten, pleit hij eerder voor een versterkte samenwerking. Geconfronteerd met het gebrek aan museale infrastructuur in sommige Zuidelijke landen, stelt hij voor dat Noordelijke instellingen helpen bij de oprichting van nieuwe Afrikaanse musea. Het ultieme doel? Een echte « circulatie internationale » via leningen creëren, zodat Afrikaanse kunst ophoudt een object van verdeeldheid te zijn en eindelijk een instrument van universeel samenzijn wordt.
