Ons literaire erfgoed is een rijke, compacte ruimte van creativiteit en schoonheid. Literatuur is een kunst die haar plek vindt in een tijdperk, een historische context en een culturele ruimte, terwijl ze tegelijk verborgen waarheden van de realiteit blootlegt. Literatuur is een alchemie tussen esthetiek en ideeën. Het is door literatuur dat we ons verhaal bouwen, een verhaal dat in het geheugen verankerd raakt.
Zo bestaat de Afrikaanse literatuur juist door haar singulariteit, haar geschiedenis en haar bijzondere vertelwijze. De prachtige bladzijden van onze literatuur hebben als doel ons te laten kennismaken met de scheppers van het woord en met hun werken die in samenspel treden met onze talenten en ons verstand.
Het imperialisme, zoals een jager van de oertijd, doodt eerst het wezen spiritueel en cultureel, alvorens fysiek uit te schakelen proberen. De ontkenning van de geschiedenis en de intellectuele verwezenlijkingen van de zwarte Afrikaanse volkeren is de culturele, mentale moord, die elders in de wereld genocide voorafgegaan en voorbereid heeft – Cheikh Anta Diop, Civilisation ou barbarie, Présence Africaine, Parijs, 1981, p.10
In de literatuur is een essay een denkvorm die zich op brede onderwerpen richt en deze door de auteur laat verkennen. In tegenstelling tot een studie kan een essay polemisch of partijdig zijn. Het is ook een kritische studie van feiten en data, bedoeld om een gedetailleerd begrip te bieden van maatschappelijke vraagstukken, waarbij de auteur zijn eigen meningen en standpunten uitdrukt over de behandelde thema’s. De taal is verzorgd, nauwgezet en doordacht om complexe ideeën over te brengen, die elkaar kunnen tegenspreken, maar altijd op een toegankelijke manier.
Uit het Latijn exagium, dat zowel exacte weging als, in uitbreiding, beproeving en daarna toetsing betekent, verwijst de term naar zowel een proef (experimenteel, moreel, fysiek), een examen (van het geweten), maar ook een oefening, en zelfs een sportieve beproeving. Het is dus tegelijkertijd iets op de proef stellen, maar ook de proef nemen (de ervaring), beproeven, ondergaan. Verwondert het je dan ook niet dat dit begrip gebruikt wordt om diverse, ogenschijnlijk heterogene “werken” te typeren: om een essay te schrijven, volstaat het om een docentale toon te vermijden, kort te houden en te proberen iets (idee, lichaam, ding) aan de proef van zijn eigen reflectie te onderwerpen.
Een historisch essay is een klassiek voorbeeld van academisch werk dat probeert een probleemstelling te doorgronden en vragen te beantwoorden over feitelijke gebeurtenissen uit het verleden en hun gevolgen. In tegenstelling tot een eenvoudig verhaal of een beschrijving vereist een historisch essay een kritische benadering van het verleden, waarbij de auteur historisch bewijsmateriaal gebruikt om zijn standpunt te onderbouwen. Zo is het een teksttype dat zich kenmerkt door diepgang en de bereidheid om verschillende aspecten van de geschiedenis te onderzoeken, ideologieën te plaatsen en deze te verbinden met hedendaagse gebeurtenissen.
Het indrukwekkende werk van Aoua Bocar Ly-Tall, getiteld Van de koningin van Saba tot Michelle Obama, Afrikaanse vrouwen, heldinnen van vroeger en nu – In het licht van het oeuvre van Cheikh Anta Diop, beantwoordt tegelijkertijd aan deze complexe oefening die erin bestaat de Afrikaanse geschiedenis te omarmen door het prisma van vrouwelijke figuren te bekijken in een ruimtelijk-tijdelijke context die zowel verrassend als prikkelend is.
Inderdaad beantwoordt dit werk hieraan een dubbele rehabilitatie: enerzijds de Afrikaanse geschiedenis in zijn geheel, die eeuwenlang werd onderdrukt en door westerse dominantie werd verduisterd; anderzijds de trajecten van memorabele en betekenisvolle heldinnen die zich verspreid over een geografische ruimte afspelen, vergroot door de kronkels van de Afrikaanse epopee.
Uit dit ambitieuze en nauwgezette samenvoegsel legt Aoua Bocar Ly-Tall bovendien de verhalen uit aan de hand van het enorme erfgoed dat de onderzoeker Cheikh Anta Diop heeft nagelaten. Diop heeft wetenschappelijk en cultureel veel bijgedragen aan het historisch herstel van de Afrikaanse cultuur en zo een ode aan de mensheid geformuleerd, en hij heeft de grote rol van vrouwen in het schrijven van het Afrikaanse verhaal onderstreept.
Zo duikt het werk historisch in op de tijd vanaf de oorsprong van de menselijke soort, het Geboorteland van de Menschheid gelegen in Ethiopië, langs oud-Afrika en de dynastie van het faraonische tijdperk en zijn heldinnen, door de prekoloniale zwarte-Afrikaanse periode met haar resistente en emanciperende koninkinnen, tot aan de hedendaagse periode die zich uitstrekt van het einde van de negentiende eeuw tot op heden. Een enorme historische onderneming die Aoua Bocar Ly-Tall aanbiedt!
En om haar uiteenzetting en ons geheugen te vervolmaken, baseert Aoua Bocar Ly-Tall zich in het voorwoord op het kolossale werk van Cheikh Anta Diop, die de vrouwelijke figuur al als revolutionair en centraal in het Afrikaanse historische verhaal had geplaatst. Op dit solide fundament trekt Ly-Tall de tijd terug in het licht van haar voorganger om het historische motief te versterken en te verrijken met hedendaagse feministische en humanistische bewegingen.
Zo kun je met een ongelooflijke breedte, eerst op het Afrikaanse continent, de levensverhalen oppakken van Hatshepset, de koningin-farao, Makeda, de koningin van Saba, de koningin Candace, keizerin van Ethiopië (332 v.Chr.), en daarna de koninginnen en verzetsters van het middeleeuwse Maghreb, Anna Zingha van Angola (1582-1664), de Amazones van het koninkrijk Abomey (1708-1894), koningin Pokou van het Baoulé-volk in Ivoorkust (1760), koningin Ndatté Yalla van Waalo in Senegal (1810-1856), de vrouwen van Talatay Nder en koningin Djeumbeut Mbodj, en daarna de lotgevallen van Winnie Mandela in Zuid-Afrika, van Wangari Maathai, geboren in Kenia, de eerste Afrikaanse vrouw die in 2004 de Nobelprijs voor de Vrede ontving, van Aminata Traoré uit Mali die in het West-Afrikaanse gebied strijdt tegen de westerse dominantie die volkeren verarmt en vernederd, van de Senegalese Tamaro Touré die strijdt voor kansarme kinderen — al deze vrouwelijk engagementen zonder compromissen voor de menselijke zaak.
En aan de andere kant van de Atlantische Oceaan vechten vrouwen tegen de verwoestende gevolgen van deportatie, slavernij en segregatie: Marie-Josephe-Angélique (1710-1734), gedeporteerd naar Quebec, Luiza Mazin, leidster van de opstand van mannen voor de bevrijding van Afro-Brazilianen (1838), Harriet Tubman, de “Zwarte Mozes” (1820-1913), bevrijder van het Afro-Amerikaanse volk met de organisatie van de Underground Railroad, de ondergrondse spoorweg die meer dan 30.000 slaven in vrijheid bracht, de legendarische ongehoorzaamheid van Rosa Parks (1913-2005) voor de strijd voor burgerrechten in de Verenigde Staten, en haar landgenote Dorothy Height (1912-2010), politieke activiste voor gelijke kansen voor Afro-Amerikanen in onderwijs en instellingen.
Tot slot belicht Aoua Bocar Ly-Tall de onwrikbare roeping van toegewijde vrouwen, onze tijdgenoten: Juanita Westmoreland-Traoré, Afrikaans-Quebeese mensenrechtenverdedigeres; Michaëlle Jean, nicht van de Haïtiaanse dichter René Depestre, onderwijzeres, activiste, politiek betrokken en geworden Gouverneuse van Canada; de strijd van Christiane Taubira, geboren in Guyana, die erin slaagde in Frankrijk de eerste wet te laten goedkeuren die slavernij erkent als misdaad tegen de mensheid; en tenslotte de emblematische aanwezigheid van Michelle Obama, Afrikaanse–Amerikaanse First Lady in het Witte Huis, die door haar opleiding, cultuur en engagement een krachtige en tegelijk vredige afbeelding heeft geschonken aan de zwarte natie.
Zo is de studie van Aoua Bocar Ly-Tall een fundamenteel werk van de contemporaine Afrikaanse essayistische literatuur, omdat het, dankzij zijn nauwkeurige historische documentatie, erin slaagt om de tijdperken van de Afrikaanse geschiedenis en de vele geografische gebieden met elkaar te verbinden, terwijl het de kernmomenten uit de diaspora oproept die alle hoeken van onze chronologische en narratieve erfenis verlichten. Verder dan de feministische vraag, het belichten van het bestaan van deze illustere vrouwen — van de Africaanse oudheid tot onze moderne periode, steeds nauwer verbonden en verhelderd rondom de humane waarden die verdedigd moeten worden — maakt het mogelijk culture bridges te herbouwen die eeuwen lang zijn uitgewist en een historisch corpus van essentieel belang te bouwen voor de rechtvaardigheid van het Afrikaanse verhaal in zijn ontologische dimensies.
Tegelijkertijd kan zonder twijfel worden gesteld dat dit werk een echte stilistische en literaire stem bezit, die de wetenschappelijke, historische en documentaire uitdagingen in evenwicht brengt en voldoet aan de vereisten van het historische essay.
Amadou Elimane Kane, schrijver-dichter.
Van de koningin van Saba tot Michelle Obama, Afrikaanse vrouwen, heldinnen van vroeger en nu – In het licht van Cheikh Anta Diop’s werk, Aoua Bocar Ly-Tall, Harmattan Sénégal-uitgaven, Dakar, 2017.
HET ZWIJGEN VAN DE TOTEM OF DE RESTITUTIE VAN DE AFRIKANSE ESTHETIEK
CHEIKH HAMIDOU KANE OF DE BOUWER VAN DE TEMPELS VAN ONZES GEHEUGEN
DE GOEDE GEWORSTELINGEN VAN ELGAS OF DE EMANCIPERENDE GOLVEN VAN DE DEKOLONISATIE
EEN LITERIAIRE OMWENDING TEN GUNSTE VAN AFRIKAANSE LETTEREN
SLAG, SLAG EN VERLICHT DE TAM-TAM VAN LUCHT, DE TAM-TAM VAN ONZE GESCHIEDENIS
Afrikaanse Avonden van Ndeye Astou Ndiaye of de Kunst van de Initiatievertelling
Seizoenen van Vrouwen van Raby Seydou Diallo of het Afrikaanse matrilineaire erfgoed
Annette Mbaye d’Erneville, een bouwende Farao
DE VERZET VAN VROUWEN IN MAROUBA FALL’S TONEELWERK
LANDING SAVANE OF DE POËZIE IN REVOLUTIONAIRE LETTERS
MARIAMA BÂ, HET MAJESTUEUZE WERK
MURAMBI, HET BOEK VAN DE BEENDEREN OF HET HISTORISCHE VERHAAL VAN EEN MASSACRE
AFROTOPIA OF DE POËTISCHE BESCHAVING VAN AFRIKA
AMINATA SOW FALL, DE WIL EN DE HOOP
ROUGE SILENCES VAN FATIMATA DIALLO BA OF DE INTENSITEIT VAN MAGISCH REALISME
DEKOLONISATIE VAN DE PENSEE CRITIQUE TOT HET AFRIKAANSE VERHAAL
ABDOULAYE ELIMANE KANE OF DE MEELEIDINGDE MEMOIRE VAN BEELD
TANGANA SUR TEFES, EEN LITERIAIRE BALLADE TUSSEN NOSTALGIE EN FANTASIE
ISSA SAMB DIT JOE OUAKAM, EEN I C O N E VAN DE SENA G A L I S C H E WERELD
DE VOCHTERS VAN SANGOMAR VAN FATOU DIOME OF DE VERDEDIGING VAN EEN VERBEELDING GEWORTELD IN CULTUUR EN GESCHIEDENIS
DE LEEFTUIJDE VAN MALICK FALL OF HET SYMBOLISCHE VERHAAL VAN HET MASKER
ABDOULAYE SADJI, PLURALE ALLIANCE EN HERGEBOORTE
SABARU JINNE, DE TAM-TAMS VAN DE DUVEL OF DE UITDRUKKING VAN EEN CINÉMATOGRAFISCHE LETTERKUNST
DE LAATSTE VAN DE ARTS VAN FARY NDAO OF DE VERKRETING VAN DROOMEN
DE HOOPOP HIEL VAN KHADI HANE OF DE TAM-TAM VAN ROMANTIE
LÉOPOLD SÉDAR SENGHOR OF DE MEERVOUDIG TLON VAN DE AFRIKAANSE ZANG
UNIVERSALISEREN DOOR SOULEYMANE BACHIR DIAGNE OF HOE DE MENSELIJKE CULTUUR IN HUN VEELVLOEIGHEID TE DIFFUSEREN
LÉOPOLD SÉDAR SENGHOR OU LE GESTE POÉTIQUE, PAR ABOU BAKR MOREAU
SOKHNA BENGA, EEN TEERZAME EN SCHONE POËZIE
NAFISSATOU DIA DIOUF, EEN POËSIE DOORWECHTEN DOOR ZACHTHEID EN RECHTVERWEZENHEID
FATOUMATA BERNADETTE SONKO OF HET WEIGEREN VAN DE STILTE
BABACAR SALL OF DE INCARNATIE VAN EEN ALWETENDE POËZie
MANKEUR NDIAYE OF DE DIPLOMATIE IN HET HART
MAHAMADOU LAMINE SAGNA VERHOT DE EPSTEMOLOGISCHE BREUK IN HET WERK VAN CORNEL WEST
CÉSAIRE: STICHTING VAN EEN POËTIEKE, DOOR MAMADOU SOULEY BA
AMY NIANG OF DE POËZIE VAN EEN WERELD
FADEL DIA OF DE WAKE VAN HET LAND VAN DE KINDERJAREN
Kritiek op de Orale Rede van MAMOUSSÉ DIAGNE, EEN FONDAMENTAAL WERK VAN DE AFRIKAANSE VERHALENBOUW
ABDOULAYE RACINE SENGHOR OF HET VERKEERD VAN EEN VERLICHTE ESTHETIEK
BAABA MAAL, EEN REIZENDE KUNSTENAAR OP DE AFRIKAANSE AARDE
MAKHILY GASSAMA OF EEN BELANGRIJKE STEM IN DE AFRIKAANSE LITERATUUR
EEN KEREN VAN WETENSCHAPPELIJKE EPISCHE WESTRE koers
DE ANDERE VISIE VAN EEN DOMINERENDE ILLUSIE
HET LÊN VAN HET LEVEN, EEN VERRIJKING VAN ESTHETIEKE
DE VERVLOKKING VAN RAABI VAN MOUMAR GUÈYE OF HET VERHAAL VAN EEN WREED VERHAAL
BAL D’AFRIQUE VAN MAMADOU DIALLO OF EEN LITERAISE KEUR
DE DRAAGZAK VAN VERHALEN OF DE ROMAN-INSCHRIJVING VAN DE REALITEIT
DE PROBE VAN HET BEËINDIGEN VAN HET CONFLICT DOOR DIALOOG
HERINNERINGEN VAN EEN KIND VAN HET PLOE(N) VAN SALIOU MBAYE OF DE SCIENTIFISCHE, HISTORISCHE EN INTIME EXPRESSIE
In de Hand van God van Annie Coly Sane of het autobiografische pact
HetCREPUSCUUL VAN DE VANITIES van Amadou Tidiane Wone of de fictie die ten dienste staat van de realiteit
Het imaginaire Saint-Louisien onder test van de tijd door Alpha Amadou Sy
De kronieken van Maaba Yero door Rassoul Ba of het verhaal van een symbolisch en collectief verhaal
Dertien eeuwen van verhalen van Souleymane Mbodj of de allegorieën van Afrikaanse vertelling
Khady Fall Faye-Diagne of een poëzie die gevoelig is voor de zachtheid van het historische land
Het kind van Balacoss door Malick Diarra of de uitdrukking van een historische en romansachtige vertelling
De liberalisering van de maskers van de pseudo-democratie
Het fundamentele werk van de Afrikaanse beschaving
De zoon van Papa Samba Badji, een verrassingwekkende roman met dramatische intensiteit
El Hadj Hamidou Kassé, een poëzie met een uitzonderlijke lyrische densiteit
Habib Demba Fall of de schatten van een fundamenteel verhaal
Bakary Diallo’s Force-Bonté of het unieke verhaal van een autodidoot
Anna Ly Ngaye of de uitdrukking van een vrije en moderne poëzie
Mame Ngoné Faye of poëzie met een prodigieuze vrijheid
