De Senegalese hebben opnieuw de bittere ervaring ondergaan dat een verre plek buiten eigen land haar beloften niet waarmaakt. In Zuid-Afrika heeft xenofobie hen terug naar huis gedwongen, een brutal herinnering dat het buitenland plotseling een plek van uitsluiting en vijandigheid kan worden. Afgelopen vrijdag keerden 120 andere Senegalese terug naar hun land nadat ze waren gered of onderschept op zee. Twee verschillende trajecten, maar één en dezelfde desillusie.
Deze twee episodes hebben gemeen dat ze de kwetsbaarheid blootleggen van wie de grenzen overschrijdt in de hoop te ontsnappen aan de moeilijkheden van het dagelijkse bestaan. Of ze nu slachtoffer zijn van xenofobe geweld, aan zee worden onderschept of gedwongen worden hun migratieproject op te geven, deze Senegalese mensen komen confrontatie tegen met een realiteit die ver afstaat van het vaak geïdealiseerde beeld van het buitenland. Het vertrek, gezien als een belofte van emancipatie, kan veranderen in een beproeving, ja zelfs in een vernedering.
Deze terugkeerders mogen niet worden gezien als louter migratieberichtgeving. Het zijn symptomen van een dieper liggend fenomeen: emigratie die, ondanks de drama’s die ermee gepaard gaan en de campagnes die waarschuwen voor de gevaren, stevig geworteld blijft in de verbeelding en aspiraties van een deel van de Senegalese bevolking.
De emigratie van Senegal blijft dus bestaan. Integendeel, de aantrekkingskracht van vertrek behoudt een enorme kracht, vooral onder een jeugd die geconfronteerd wordt met werkloosheid, onderbenutting, onzekerheid en onduidelijkheid over de toekomst. Het buitenland blijft nog altijd het punt waar de mogelijkheden die hier schijnen te ontbreken, samen lijken te komen: werk, inkomen, stabiliteit, maatschappelijke erkenning en vooral een perspectief op een betere levensduur.
Deze voorstelling wordt in stand gehouden door verhalen van succes van migranten. Geldtransfers, opgetrokken huizen, investeringen en de zichtbare tekenen van welvaart geven soms een mooier beeld van vertrek dan de realiteit. Scheepswrakken, uitzettingen, geweld, clandestiene reizen en moeilijke leefomstandigheden blijven daarentegen in de schaduw. De migratiedroom floreert op een selectie van verhalen waarin succes vaker getoond wordt dan mislukking. Het is de hele ambivalentie van emigratie die zich toont in deze repatriëringen. Vertrekken is niet louter toegeven aan een illusie. Het is ook voor velen een poging om opnieuw de touwtjes in handen te nemen van een toekomst die door economische en sociale omstandigheden onzeker blijft. Migratie wordt zo een overlevingsstrategie of sociale opstijging, evengoed als een zoektocht naar een horizon.
Daarom zullen bewustmakingscampagnes over de gevaren van irregulare migratie, hoe noodzakelijk ook, niet volstaan om het fenomeen uit te bannen. Men geeft niet duurzaam afstand van het buitenland als hier geen geloofwaardige redenen bestaan om te blijven. Zolang het Senegal niet in staat is zijn jeugd robuuste toekomstperspectieven te bieden, zal emigratie blijven functioneren als een mogelijke uitweg.
De repatriaties uit Marokko en de terugkeer van Senegalese die geconfronteerd worden met xenofobie in Zuid-Afrika brengen daarmee dezelfde fundamentele vraag naar voren. Wat blijft er nog over van het droombeeld van het buitenland wanneer dat vervaagt in ontgoocheling? Misschien is het nodig verder te kijken dan louter het veroordelen van vertrek en te onderzoeken wat in het land zelf nog steeds zoveel Senegalese tot vertrekken aanzet.
De echte prioriteit is niet alleen om vertrek te verhinderen. Het is om een Senegal te bouwen waarin blijven niet langer wordt gezien als het opgeven van dromen.
