Een majeure geopolitieke breuk verdeelt vandaag West-Afrika, waarbij de landen van de Alliantie van Sahel-staten (AES) tegenover hun nabije buren staan die nog nauwere banden met Frankrijk onderhouden. Volgens journalist en specialist Seidik Abba roept deze situatie herinneringen op aan de spanningen uit de Koude Oorlog.
Twee jaar na de machtswisselingen in Niger, drie jaar na de komst van Ibrahim Traoré in Burkina Faso en vier jaar na de machtsovername door Assimi Goïta in Mali, beleeft West-Afrika een breuk zoals sindsdien onafhankelijkheid nooit eerder heeft gezien.
De recente nationale vieringen hebben deze uitgesproken breuk in de verf gezet. Tijdens de optocht op 1 augustus in Benin paradeerde het leger van Ivoorkust naast het Beninse leger, terwijl de landen van de AES resoluut afwezig bleven ondanks uitnodigingen. Evenzo was Gabonese president Brice Oligui Nguema aanwezig in Bouaké voor de Ivoriaanse nationale feestdag, terwijl de noordelijke buren afwezig bleven.
“Gabon ligt ver van Ivoorkust, maar het is Oligui Nguema die in Bouaké staat naast Ouattara, bijvoorbeeld terwijl zijn buren zogenaamd op de zwarte lijst staan,” merkt Seidik Abba op, voorzitter van SIRS (international center for Sahel studies and reflection).
Voor de expert roept deze situatie herinneringen op aan de spanningen van weleer: “Het lijkt erop dat deze fictieve competitie op het continent opnieuw opduikt. Als je kijkt, zijn er zogenaamd ‘pro-Franse’ landen zoals Ivoorkust en Gabon, en de aanhangers van een breuk met de Franse orde die Burkina Faso, Mali en Niger zijn.”
Deze nieuwe geopolitieke realiteit komt concreet tot uiting: de grens tussen Niger en Benin is sinds de staatsgreep van juli 2023 gesloten, waardoor Niamey genoodzaakt is het strategische havenstadje Cotonou achter zich te laten en naar andere opties te zoeken.
Verslechterde betrekkingen met veiligheidsrisico’s
De toenadering tussen Tsjaad en de AES illustreert deze geopolitieke herconfiguratie perfect. Het recente bezoek van de Tsjadese president Mahamat Idriss Déby aan Niger getuigt van een alliantie die is gebaseerd op gedeelde belangen: “Er is een gemeenschappelijke noemer: de breuk met Frankrijk, aangezien de drie AES-landen ook de banden met Frankrijk hebben verbroken,” legt Seidik Abba uit.
Naast politieke overwegingen beantwoordt deze samenwerking aan praktische vereisten: veiligheidscoördinatie tegen Boko Haram, gasuitoefeningen van Zinder naar Tsjaad, en vrije circulatie tussen populaties die dezelfde etnische achtergronden delen (Toubous, Kanuris, Boudoumas).
De betrekkingen tussen Burkina Faso en Ivoorkust zijn “volledig verslechterd”, vooral na de tweede staatsgreep van september 2022. Dit wantrouwen heeft directe veiligheidsgevolgen, met incidenten waarbij soldaten van beide landen betrokken zijn en een bevriezing van de diplomatieke samenwerking.
Paradoxaal genoeg profiteert de terrorestische beweging van deze situatie. Een nieuw “driegrenzengebied” ontstaat tussen Niger, Benin en Burkina Faso, in de Pendjari- en W-parken, wat de aanwezigheid van gewapende groeperingen bevordert.
Desondanks blijft Seidik Abba ervan overtuigd dat verzoening onvermijdelijk is: “Het belang van Niger is dichter bij Benin komen, het belang van Benin is dichter bij Niger komen.” De door enclaves omvatte AES-landen hebben toegang tot maritieme kusten nodig, terwijl de kuststaten nu al de economische gevolgen van deze breuk voelen.
De verkiezingen gepland voor 2025-2026 in Ivoorkust en Benin zouden de kaarten kunnen herschikken. In Benin, waar president Talon zijn vertrek heeft bevestigd, zou een nieuw leider de ontdooiing met de AES kunnen bevorderen.
De democratische kwestie in debat
“Als er een regimewisseling plaatsvindt in Benin, kan dat misschien een gelegenheid zijn voor ontdooiing, voor een andere aanpak,” stelt de expert, onderstreepend het belang van de “crypto-persoonlijke spanningen” tussen de huidige leiders.
Deze nieuwe configuratie stelt ook de criteria voor democratische evaluatie ter discussie. Seidik Abba beklaagt een “variabele geometrie”-lezing die de militaire regimes in de Sahel bekritiseert terwijl men de autoritaire uitwassen van andere zogenaamd democratische landen negeert.
“Wat er vandaag in Ivoorkust gebeurt, is te bekritiseren,” merkt hij op, verwijzend naar de positie van het Ivoorkustse episcopaat voor een inclusievere verkiezing.
Deze nieuwe “koude oorlog” in West-Afrika, aldus Seidik Abba, “helpt niet de belangen van Afrika” maar weerspiegelt een diepgaande geopolitieke herconfiguratie waarvan de gevolgen veel verder reiken dan de grenzen van de subregio.
