Tijdens deze uitzending gewijd aan de balans van het Afrikaanse Handvest voor de Rechten van de Mens en de Volkeren hebben Ibrahim Kane, een specialist in internationale betrekkingen, en Clément Nyaletsossi Voule, voormalig VN-rapporteur voor de vrijheid van vergadering en vereniging, de vooruitgang, de grenzen en de uitdagingen van de bescherming van de mensenrechten in Afrika geanalyseerd.
Ingevoerd in 1981 onderscheidt het Afrikaanse Handvest zich door de erkenning van zowel individuele als collectieve rechten, maar ook door de plichten die ieder individu jegens de gemeenschap heeft. Het erkent onder meer de rechten van volkeren op vrede, op een gezond milieu en op controle over hun natuurlijke hulpbronnen, en geeft economische, sociale en culturele rechten een plaats naast de burgerlijke en politieke vrijheden.
Tijdens een uitzending gewijd aan haar bilan benadrukten de specialist in internationale betrekkingen Ibrahim Kane en Clément Voule, voormalig VN-rapporteur voor de vrijheid van vergadering en vereniging, de draagwijdte van dit instrument, ontworpen om tegemoet te komen aan Afrikaanse realiteiten en de waardigheid van de volkeren te bevestigen.
Senegal speelt een bijzondere rol in dit verhaal. Dakar heeft de discussies rond het eerste ontwerp van het Handvest en meerdere zittingen van de Afrikaanse Commissie voor Mensenrechten en Volkeren ontvangen. De evolutie van het Senegalese recht, met name de invoering van een definitie van marteling in het Strafwetboek in 1997, illustreert eveneens de invloed van Afrikaanse mechanismen en mensenrechtenorganisaties.
Vooruitgang, maar aanhoudende schendingen
Sinds de inwerkingtreding van het Handvest zijn er vorderingen geboekt in de erkenning van openbare vrijheden, de rechtswaarborgen en de bescherming van de rechten van vrouwen. Het Maputo-protocol en maatregelen ter bevordering van gendergelijkheid getuigen van deze evolutie.
Maar conflicten, gedwongen verplaatsingen, discriminatie en beperkingen van vrijheden blijven deze verworvenheden ondermijnen. Journalisten en mensenrechtenverdedigers blijven onder druk staan, terwijl sociale media nieuwe uitdagingen brengen voor de vrijheid van meningsuiting.
De echte uitdaging blijft echter de toepassing van de beslissingen. Volgens Ibrahim Kane zou slechts ongeveer 30% van de besluiten van de Afrikaanse Commissie worden uitgevoerd. Deze constatering onderstreept de grenzen van een systeem waarvan de principes grotendeels erkend zijn, maar waarvan de afdwingingsmechanismen nog ontoereikend zijn.
Volgens de sprekers moeten staten hun internationale verplichtingen vertalen in nationale wetgeving en in publiek beleid. Nationale soevereiniteit kan niet dienen als rechtvaardiging voor het niet nakomen van verplichtingen die zij vrijwillig hebben aanvaard. Versterking van instellingen, de toegang van slachtoffers tot rechtsmiddelen en de uitvoering van beslissingen vormen dan ook prioriteiten.
Van norm naar realiteit
Voor de komende jaren is de uitdaging duidelijk: nationale wetten aanpassen, openbare vrijheden beter beschermen en doeltreffende rechtsmiddelen voor slachtoffers waarborgen. Het maatschappelijke middenveld behoudt een essentiële rol in het aan de kaak stellen van schendingen en in het bevorderen van hervormingen.
Veertig jaar na datum blijft het Afrikaanse Handvest een belangrijke verworvenheid. Maar de reikwijdte ervan wordt niet alleen gemeten aan de kracht van haar principes: die hangt af van de daadwerkelijke uitvoering. De uitdaging voor Afrika is nu om de afgekondigde rechten om te zetten in effectieve waarborgen voor haar bevolkingen.
