Toen de Sorbonne het ‘Bandung van de zwarte cultuur’ verwelkomde

In 1956 bevriest de Koude Oorlog de blokken, de oorlog in Algerije duurt al twee jaar en in de Verenigde Staten woedt volop de boycot van Montgomery. De onafhankelijkheden van Afrika zijn nog niet gewonnen; Senegal doet dat pas in 1960. Het is in deze context dat Parijs het eerste Internationale Congres van zwarte schrijvers en kunstenaars ontvangt, gehouden in het Descartes‑amfiteater van de Sorbonne, een gebeurtenis die RFI in het licht van haar 70e verjaardag herzien heeft.

Het initiatief ligt bij Alioune Diop, geboren in Saint‑Louis (Senegal) in 1910. Deze voormalige hoge ambtenaar van de koloniale overheid lanceerde in 1947 het tijdschrift Présence Africaine, en twee jaar later het uitgeverijhuis met dezelfde naam. Zijn project is ambitieus: het organiseren van een soort algemene staten-generaal van de zwarte culturen om de bijdrage van Afrika aan het erfgoed van de mensheid erkend te krijgen.

Volgens RFI heeft het idee bijna twee jaar nodig gehad om te rijpen. De oproep, gelanceerd en in 1955 vervolgens doorgegeven, kreeg steun van Franse intellectuelen die antikolonialistisch stonden in het parrainagecomité van het tijdschrift, onder wie Jean‑Paul Sartre, André Gide en de etnoloog Marcel Griaule.

Het congres sluit aan bij de erfenis van de Bandungconferentie, in april 1955, waar 29 landen uit Afrika en Azië op het wereldtoneel verschenen. Op het spreekgestoelte positioneert Diop de ontmoeting als een van de belangrijkste gebeurtenissen van het decennium, direct na Bandung. De kranten van die tijd spreken van een “Bandung van de zwarte cultuur”.

Vier dagen lang verzamelen zich vertegenwoordigers uit Afrika, de Caraïben, de Verenigde Staten en deIndische Oceaan in de Sorbonne. Het aantal vertegenwoordigde landen varieert volgens de uiteenzettingen van RFI: meer dan veertig bij de ene commentator, twintig vijf bij een andere. Aimé Césaire, Léopold Sédar Senghor, Richard Wright en de Haïtiër Jean Price‑Mars behoren tot de genodigden, en Jacques Stephen Alexis telt eveneens mee onder de deelnemers. De gangen zijn versierd met een affiche getekend door Pablo Picasso, een profil van een zwarte kop vergezeld van verzen van Césaire, die de kunstenaar spontaan heeft aangeboden.

Van de 42 geplande bijdragen konden er slechts 27 plechtig uitgesproken worden, verdeeld over drie thema’s: een inventarisatie van de rijkdommen van de negro‑Afrikaanse culturen, hun crisis onder invloed van racisme en kolonialisme, en de toekomstperspectieven. Onder hen presenteert Césaire « Cultuur en kolonisatie », ontwikkelt Senghor zijn visie op « De geest van de negro‑Afrikaanse beschaving », terwijl de jonge Martiniquaanse psychiater Frantz Fanon zijn beschouwingen over « Racisme en cultuur » uiteenzet.

Het congres is geen gebeurtenis van consensus en viering. Césaire verdedigt de eenheid van een zwarte wereld verenigd door de ervaring van koloniale geweldpleging en maakt de toestand van Afro‑Amerikanen tot een nasleep van deze overheersing. De Amerikanen Mercer Cook en Richard Wright keren zich daar fel tegen; Wright dreigt zelfs de zaal te verlaten. Senghor komt zijn vriend te hulp door segregatie te koppelen aan de slavernij en de driehoekige handel.

Senghors toespraak, waarin de zwarte persoonlijkheid wordt beschreven als sensueel, intuitief en gedragen door een levenskracht nog vóór een analytische aanpak, ontlokt eveneens felle reacties. Voor een van de RFI‑deelnemers ligt de draagwijdte van het congres precies daarin: een gemeenschappelijk horizon, zonder vaste methode of uniforme denkkaders.

Het congres leidt tot de oprichting van de Afrikaanse Cultuurmaatschappij, en de deelnemers spreken een volgende afspraak af in Rome, op het Capitolineheuvel, in 1959, voor een tweede congres. Het bereidt ook de grote bijeenkomsten op het continent voor, zoals het Wereldfestival van Negro‑kunst in Dakar in 1966. Senghor, die in 1956 nog slechts een geïnstitutionaliseerd intellectueel was die in de Sorbonne pleitte, neemt er de rol op zich als eerste president van het onafhankelijke Senegal.

Zeventig jaar later vat een spreker van RFI de geest van deze vier dagen samen: de wereld kon niet langer zonder de nero‑Afrikaanse volkeren, die hun stem en hun beslissingskracht te brengen hadden in de mondiale dynamiek.