De afsluiting van de 81e Algemene Vergadering van de Verenigde Naties zet het debat over de effectiviteit van multilateralisme opnieuw op de agenda in het licht van conflicten, crisissen in de ontwikkeling en geopolitieke herordening. Voor de experts die rondom deze vraag zijn samengekomen, draait de uitdaging niet alleen om hervorming van de VN: Afrika moet ook zijn vermogen versterken om zijn prioriteiten te bepalen, eigen oplossingen te ontwikkelen en zwaarder mee te wegen in internationale besluitvorming.
De vraag domineerde de uitwisseling: heeft de VN haar stem verloren? Aan het eind van de 81e Algemene Vergadering benadrukten de experts die de werkzaamheden van de internationale organisatie analyseerden juist de noodzaak deze aan te passen aan de realiteiten van de huidige wereld. Opgericht in de context van de naoorlogse periode kan de VN volgens hen niet langer functioneren volgens een architectuur die grotendeels uit 1945 dateert, terwijl de machtsverhoudingen, crises en prioriteiten wereldwijd ingrijpend zijn geëvolueerd.
Het debat krijgt een bijzondere dimensie door de conflicten die het multilaterale systeem blijven testen. De oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten, evenals spanningen tussen Israël, Iran en de Verenigde Staten, illustreren de moeilijkheden voor de internationale gemeenschap om doeltreffende mechanismen voor preventie en crisisbeslechting af te dwingen. Voor de sprekers blijft terugkeer naar onderhandelingen, ontwapening en dialoog essentieel, terwijl de militaire uitgaven in contrast staan met armoede, werkloosheid en voedselonzekerheid.
Een Afrikaanse vertegenwoordiging blijft ter discussie
Een van de voornaamste zorgpunten betreft de plek van Afrika in de Veiligheidsraad van de VN. De deelnemers herinnerden aan de noodzaak van een betere vertegenwoordiging van het continent in het orgaan dat verantwoordelijk is voor grote vraagstukken van vrede en veiligheid op internationaal niveau. Naast het verwerven van een zetel gaat het ook om de modaliteiten van deze vertegenwoordiging en om het vermogen van Afrikaanse staten om een voldoende gecoördineerde houding te verdedigen.
Voor de deelnemers aan het debat mag het gewicht van Afrika niet uitsluitend worden gemeten aan de hand van traditionele machtsverhoudingen. Het demografische gewicht, de hulpbronnen en de uitdagingen waarmee de Afrikaanse bevolking wordt geconfronteerd, vormen eveneens argumenten voor een hervorming van het mondiale bestuur.
Deze hervorming lijkt des te noodzakelijker omdat de prioriteiten van de Zuidelijke landen verder gaan dan veiligheidsvraagstukken. Toegang tot onderwijs, gezondheidszorg, werk, energie, water en sanitaire voorzieningen blijft centraal in de zorgen. De Duurzame Ontwikkelingsdoelen, aangenomen in 2015 door de 193 VN-lidstaten, vormen in dit opzicht een indicator van de moeilijkheden. De sprekers onderstreepten dat het tempo van de geboekte vooruitgang op meerdere doelen als onvoldoende werd beoordeeld.
Ontwikkeling centraal in de zorgen
Het debat heeft ook gewezen op de kloof tussen internationale ambities en de economische realiteit van Afrika. De discussies over hervorming van de internationale financiële architectuur, klimaatfinanciering en de technologische kloof tonen volgens de experts aan dat Zuidelijke landen nog steeds met aanzienlijke structurele beperkingen kampen.
In dit opzicht wordt Afrika opgeroepen zijn eigen prioriteiten sterker te verdedigen. De lokale transformatie van hulpbronnen, industrialisatie en de ontwikkeling van een particuliere sector die kan investeren in strategische sectoren werden gepresenteerd als cruciale hefboom. De duidelijke boodschap is dat internationale bijeenkomsten Afrika niet alleen richting moeten geven, maar ook de kans moeten bieden om eigen analyses naar voren te brengen en te vragen om herziening van beleidslijnen die niet de gewenste resultaten hebben opgeleverd.
Afrika moet voor Afrika denken
Tijdens de uitwisseling werd bovendien duidelijk dat de transformatie van het internationale systeem ook afhangt van Afrika’s vermogen om eigen kennis te produceren en deze te integreren in de publieke besluitvorming. De experts benadrukten daarom de rol van Afrikaanse universiteiten, onderzoekscentra en denktanks. Ze betreurden dat de kennis die op het continent wordt geproduceerd nog onvoldoende door overheden wordt aangewend bij beleidsvorming. Investeren in onderzoek blijft daarmee een strategische prioriteit, net als infrastructuur of natuurlijke hulpbronnen.
Deze kwestie raakt rechtstreeks aan de intellectuele soevereiniteit. De deelnemers menen dat Afrika beschikt over onderzoekers, technici en experts die kunnen bijdragen aan de formulering van het eigen beleid. Het blijft echter nodig dat hun werk meer gewicht krijgt bij besluitvormers.
Ook de Afrikaanse diplomatie moet evolueren. Staten moeten hun prioriteiten bepalen, de coördinatie versterken en vooral van verklaringen naar resultaten gaan. Het doel is niet om zich af te sluiten van de rest van de wereld, maar om samenwerkingen op te bouwen op basis van belangen die door Afrikaanse landen zelf duidelijk zijn gedefinieerd.
Gaza, een andere indicator van de grenzen van het internationale systeem
De situatie in het Midden-Oosten vormde een ander belangrijk punt in de uitwisseling. De deelnemers noemden het Israëlisch-Palestijnse conflict als een van de meest zichtbare voorbeelden van de moeilijkheden van het internationale systeem om tot een duurzame oplossing te komen.
Zij wezen ook op de rol die sommige landen, met name Zuid-Afrika, spelen in de internationale inspanningen met betrekking tot de situatie in Gaza. Het debat maakte zo de verschillen tussen staten en de beperkingen van de capaciteiten van multilaterale instellingen om een gezamenlijke respons op crises af te dwingen zichtbaar.
Naast het conflict zelf richtten de discussies zich op de verantwoordelijkheid van de grote machten en op de noodzaak om de bescherming van burgers centraal te plaatsen in de diplomatieke activiteiten.
China en de nieuwe machtsverhoudingen
De groeiende rol van de grote machten in de internationale betrekkingen werd ook behandeld via de kwestie van China en diens afwezigheid op het spreekgestoelte van deze 81e Algemene Vergadering, terwijl de Chinese president zich in de Verenigde Staten bevond.
De deelnemers zien hierin een weerspiegeling van een internationaal systeem waarin de grote machten hun deelname aan multilaterale instellingen afstemmen op basis van hun eigen belangen. Deze evolutie roept een bredere vraag op: hoe behoudt men de effectiviteit van een internationale organisatie wanneer de belangrijkste machtscentra ook buiten haar kader middelen hebben om te handelen?
Voor Afrika vereist deze herverdeling een pragmatische diplomatie. Het continent moet met verschillende partners kunnen samenwerken, tegelijkertijd zijn belangen verdedigen en vermijden onder de rivaliteit tussen grote machten te vallen.
Van verklaringen naar daden
Na afloop van de analyse ligt de boodschap van de sprekers niet in het verlaten van multilateralisme, maar in een noodzakelijke transformatie. De VN blijft een onmisbare ruimte voor dialoog, met name voor de landen van het Zuiden, maar haar werking moet beter aansluiten bij de realiteit van de 21e eeuw.
Voor Afrika betekent deze evolutie ook een grotere gezamenlijke verantwoordelijkheid. De sprekers roepen Afrikaanse staten op om hun moeilijkheden niet systematisch toe te schrijven aan externe factoren, maar ook hun eigen keuzes, hun beleid en hun vermogen om de aanwezige competenties op het continent te benutten onder de loep te nemen.
De nieuwe generatie en technologieën, met name kunstmatige intelligentie, vormen volgens hen nieuwe hefboommiddelen. Maar deze instrumenten moeten ten dienste staan van de mens en van ontwikkeling.
Het uiteindelijke doel gaat dus verder dan louter de hervorming van de VN. Het gaat om Afrika in staat te stellen zijn eigen prioriteiten te definiëren, zijn middelen te mobiliseren, kennis te produceren en zijn demografische en economische invloed om te zetten in diplomatieke handelingskracht.
Na deze 81e Algemene Vergadering is de vraag niet alleen of de VN nog luid genoeg spreekt. Het gaat ook om welke rol Afrika in de wereld wil innemen en met welke middelen zij haar stem wil laten horen.
