Voor het eerst in de geschiedenis van de Republiek heeft een Franse president publiekelijk de noodzaak genoemd om de misdaden van de trans-Atlantische slavernij te herstellen. Een internationale wetenschappelijke commissie moet concrete aanbevelingen formuleren.
Het woord werd decennialang verwacht door Caribische en Afrikaanse samenlevingen. Emmanuel Macron sprak het op donderdag 21 mei uit tijdens de herdenking van de vijfentwintigste verjaardag van de wet Taubira. Geen van zijn voorgangers aan het Élysée had dit ooit aangedurfd.
Het contrast met de Franse positie in maart vorig jaar is frappant. Twee maanden eerder had Frankrijk zich onthouden bij de VN-stemming over de erkenning van de slavernijhandel als misdaad tegen de menselijkheid, omdat men weigerde de lijdens te hiërarchiseren. Nu kiest Frankrijk voor een open houding. Deze snelle evolutie is grotendeels te danken aan de gecombineerde druk van de Afrikaanse Unie en de Caribische Gemeenschap, en aan het bezoek van de Ghaneese president John Dramani Mahama aan het Élysée in april.
Voor driehonderd genodigden, onder wie Afrikaanse ambassadeurs en parlementsleden, herhaalde Macron ongeveer tien keer het woord ‘herstelbetalingen’ zonder de contouren ervan precies te duiden. Samen met zijn Ghaneaanse collega kondigde hij de start aan van een internationale wetenschappelijke commissie die concrete aanbevelingen aan beleidsmakers moet formuleren.
De staatsleider maakte duidelijk dat deze stap losstaat van elke logica van berouw, en dat de Franse identiteit niet kan worden opgebouwd door ontkenning of door de weigering vooruit te gaan. Een semantische nuance die bedoeld is om kritiek van een deel van de Franse publieke opinie te pareren.
Liliane Umubyeyi, medeoprichtster van het denktank African Futures Lab, noemt dit een ‘belangrijke stap’ maar pleit voor een koppeling tussen de herdenkingsdraagkracht en de hedendaagse ongelijkheden die uit slavernij voortvloeien. De vertegenwoordigers uit de overzeese gebiedsdelen, bijzonder gemobiliseerd rond deze zaak, verwachtten op hun beurt meer tastbare sociaaleconomische maatregelen.
Deze aankondigingen passen in een bredere, historisch beladen herdenkingscontext. Het Code Noir, een koninklijk edict uit de zeventiende eeuw dat miljoenen Afrikanen tot ‘roerende goederen’ maakte, staat op het punt formeel te worden afgeschaft. In 2027 moet bovendien een gedenkteken worden opgericht. Zoveel symbolische vooruitgangen waarvan de concrete vertaling zal afhangen van de resterende maanden die Macron nog heeft voordat hij het Élysée verlaat.
