De strijd tegen malaria kan profiteren van nieuwe wetenschappelijke doorbraken die door Afrikaanse onderzoekers worden aangedragen. Naar aanleiding van de derde editie van de Speak Up Africa Day, gehouden op woensdag 11 november in Dakar ter gelegenheid van de vijftienjarige viering van Speak Up Africa, hebben drie wetenschappers uit Burkina Faso, Benin en Ivoorkust hun werkzaamheden en de perspectieven die zij bieden om de eliminatie van deze ziekte te versnellen gepresenteerd.
De eerste innovatie betreft muskietennetten geïmpregneerd met insecticide van de nieuwste generatie. Rosine Wolié, docente-onderzoeker aan de Nangui Abrogoua Universiteit in Ivoorkust, legde de resultaten uit van het onderzoek naar deze apparaten, ontwikkeld om onder meer in te spelen op de groeiende resistentie van muggen tegen pyrethroïden, de insecticiden die traditioneel in de muskietennetten worden gebruikt. Volgens haar is tussen 2020 en 2024 deze resistentie waargenomen in 48 van de 53 landen die gegevens aan de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) hebben verstrekt.
Bij het Institut Pierre-Richet in Bouaké, waar zij de wetenschappelijke evaluaties coördineert, heeft zij samen met haar team onder andere de Interceptor G2 getest, een muskietennet van de nieuwe generatie. De laboratoriumexperimenten toonden een mortaliteitsgraad van meer dan 84% bij resistente muggen. Andere systemen die een insecticide combineren met een stof die de werking versterkt, noteerden resultaten die rond de 70% lagen. Wolié noemde ook een gemeenschapsstudie in Ivoorkust waarin de Interceptor G2 zou hebben bijgedragen aan een afname van de malaria incidence bij kinderen met 43% over een periode van één jaar.
Maar de effectiviteit van deze uitrusting hangt niet alleen af van labresultaten. De onderzoekster waarschuwde voor transport-, opslag- en distributieomstandigheden die leiden tot de muskietennetten tot bij de gezinnen te brengen. Ze verwees onder meer naar de vondst van netten die opgeslagen waren in een metalen container die aan de zon werd blootgesteld. Hoewel ze susselde dat er geen bewijs is dat deze omstandigheden hun effectiviteit hebben aangetast, deed ze een oproep tot versterkt onderzoek en toezicht op de kwaliteit van de netten totdat ze door gezinnen in gebruik worden genomen.
Het tweede pad dat aan bod kwam, betreft massale vaccinatie. Dr. Magloire Natama, hoofdonderzoeker parasitologie aan het Institut de recherche en sciences de la santé van Burkina Faso, pleitte voor een aanpak waarin alle leden van een huishouden gevaccineerd worden, in plaats van interventions te beperken tot de kinderen die traditioneel door de programma’s worden geselecteerd. Volgens hem zou deze strategie de circulatie van de parasiet binnen gemeenschappen nog verder kunnen verminderen, vooral omdat oudere kinderen en volwassenen de parasiet kunnen dragen zonder ziek te worden en aldus aan de verspreiding kunnen bijdragen.
De gepresenteerde resultaten tonen een vermindering van 70% van het parasietniveau in gebieden met lage transmissie, met name in Gambia. In zones met hogere transmissie bedroegen de afnames 60% bij kinderen onder de vijf jaar en 30% bij oudere kinderen en volwassenen. De onderzoeker herinnerde er bovendien aan dat Burkina Faso in 2025 ongeveer 7,5 miljoen malaria-gevallen had geregistreerd, wat een daling van 32% vergeleek met 2024 betekent. Een veelbelovende evolutie, maar volgens hem nog altijd niet voldoende om te pleiten voor volledige eliminatie van de ziekte.
Het derde idee, gepresenteerd door Dr. Rock Aikpon, adjunct-landelijk coördinator van het Nationaal Programma tegen Malaria (PNLP) van Benin, rust op genetische impulsen bij muggen. Deze technologie houdt in dat een erfelijke wijziging wordt geïntroduceerd die wordt doorgegeven aan de nakomelingen van het insect. Ze zou het mogelijk kunnen maken om óf de muggenpopulaties te verminderen, óf de overdracht van de parasiet aan mensen te verhinderen. Hoewel de resultaten in laboratoriumomstandigheden veelbelovend worden genoemd, erkende de onderzoeker dat de technologie nog in gecontroleerde natuurlijke omgevingen geëvalueerd moet worden, met inachtneming van milieu- en regelgevende vereisten. Benin geeft aan bereid te zijn deze mogelijkheid te onderzoeken wanneer de veiligheid en effectiviteit vastgesteld zijn.
Buiten deze presentaties kwamen de uitwisselingen tot de conclusie dat een doorslaggevende uitdaging ligt in de capaciteit van Afrikaanse landen om wetenschappelijke ontdekkingen om te zetten in voor de bevolking toegankelijke oplossingen. De directeur-generaal van het Nationaal Agentschap voor Wetenschappelijk en Technisch Onderzoek van Senegal, Dr. Lamine Sane, benadrukte onder meer de noodzaak om de onderzoeksresultaten beter te valoriseren. Volgens hem gaat het niet alleen om het publiceren van wetenschappelijke werken: men moet ook innovaties met hoog potentieel identificeren, hun rijping begeleiden en de voorwaarden creëren voor adoptie door gemeenschappen. Hij onderstreepte bovendien de vaak onderbelichte rol van sociale wetenschappen bij de integratie van sanitaire innovaties.
De discussies maakten duidelijk dat de uitroeïng van malaria niet uitsluitend afhankelijk zal zijn van de beschikbaarheid van nieuwe instrumenten. Ook duurzame investeringen in onderzoek, een betere afstemming tussen wetenschappers en beleidsmakers, en een grotere betrokkenheid van technische en financiële partners en de private sector zijn noodzakelijk. De sessie werd in dit licht afgesloten met de voorstelling van de Dakar-verklaring over wetenschap en innovatie in dienst van sanitaire soevereiniteit, gepresenteerd als een oproep om Afrikaanse wetenschappelijke capaciteiten te versterken en de kloof tussen onderzoek en uitvoering sneller te overbruggen.