Illegale migratie: schokkende cijfers van Aly Tandian

Illegale migratie: schokkende cijfers van Aly Tandian

17 november 2026

45 doden! Illegale of onregelmatige migratie laat zich opnieuw gelden met zijn berg slachtoffers. Geïnterviewd door Sud Quotidien om dit kwaad te diagnosticeren dat alle landen raakt, alle leeftijdsgroepen, zegt de socioloog Aly Tandian: « Blijven kost meer dan vertrekken ». Vervolgens voegt de academicus toe: « het probleem is geen gebrek aan informatie, maar een gebrek aan toekomst ». Dat zou verklaren waarom jongeren niet langer bang zijn om te sterven.

Welke analyse maakt u van de huidige situatie, nu er steeds meer roeibootjes Senegal en West-Afrika verlaten richting Spanje?

De Atlantische route is nooit verdwenen. Ze is naar het zuiden verplaatst, langer geworden en nu nog dodelijker. Er is veel geschreven over de daling van het aantal aankomsten op de Canarische Eilanden: 46.843 mensen in 2024, het recordjaar, daarna 17.788 in 2025, een afname van 62%. Maar deze daling weerspiegelt vooral de effectiviteit van de aanpak in de kiem. Ze toont niet aan dat de drang om te vertrekken is afgenomen. Het bewijs ligt voor ons ogen: in oktober 2026 bereikten 6.194 mensen de Canarische Eilanden, het hoogste maandtotaal voor een oktober sinds 2023. Wat vooral opvalt, is de herconfiguratie van de vertrekkaart. Mauretanië, die tot voor kort tot wel 90% van de boten concentreerde tijdens het hoogtepunt van 2024, is vrijwel afgesloten: één boot op vijftig in oktober 2026. Senegal is teruggekeerd als het belangrijkste vertrekgebied, met de Petite-Côte, de Saloun-eilanden, Saint-Louis en Casamance. Andere vertrekpunten openen zich verder naar het zuiden: Gambia, Kamsar in Guinee, Guinea-Bissau. Vanaf Kamsar ligt de overtocht op ongeveer 2.200 km, zo’n 750 km langer dan bij vertrek vanuit Senegal. Het resultaat is tragisch. Vergeleken met de aankomsten stijgt het sterftecijfer van circa 26 doden per 1.000 aankomsten in 2024 tot 66 per 1.000 in 2025. Er komen minder aankomsten binnen, maar elke overtocht is riskanter. En de officiële cijfers tellen aankomsten, geen pogingen: scheepsrampen zonder overlevenden blijven onzichtbaar.

Wat zijn de ware oorzaken van illegale migratie, met steeds meer jonge mensen, kinderen en vrouwen?

De campagnes voor voorlichting vertrekken vanuit een fout uitgangspunt, namelijk een tekort aan informatie. Jongeren kennen het risico. Ze accepteren het, want voor velen kost het blijven meer dan vertrekken. Het probleem is geen gebrek aan informatie, maar een gebrek aan toekomst. Eerst zijn er de materiële oorzaken. Werkloosheid en onderbenutting zijn wijdverspreid. De ambachtelijke visserij verkeert in een crisis onder invloed van industriële visserij en vismeelfabrieken. Wie vroeger een pirogue kon besturen om te vissen, bestuurt nu die boot om over te steken. De legale routes zijn bijna gesloten: in 2024 reisden slechts 152 Senegalezen met een circulair migratiecontract.

Voor een jonge plattelander met weinig scholing wordt de pirogue de enige toegankelijke route. Maar ik benadruk ook de immateriële oorzaken, die vaak over het hoofd worden gezien: migreren omdat het niet mogelijk is genoeg te verdienen om te sparen; migreren door de zwaarte van het werk en de lage lonen; migreren omdat de winsten niet aan de arbeider toekomen, terwijl hij werkt zonder de vruchten van zijn inspanningen te kunnen beheren; migreren onder druk van ouders en familie; enzovoort. Daarnaast komt er een verlies aan vertrouwen in instellingen en het gewicht van sociale normen bij. Succes in migratie blijft een teken van eer en een overgang naar volwassenheid, versterkt door sociale netwerken.

De overmakingen van de diaspora, 2.522,9 miljard FCFA in 2025, ongeveer 12% van het BBP, maken dit voordeel zichtbaar in het dagelijks leven. Voor een familie blijft het financieren van een vertrek een rationele berekening onder druk. Wat kinderen betreft: in 2024 was één op zeven aankomsten op de Canarische Eilanden minderjarig. De tieners tussen 15 en 20 jaar zijn voor het grootste deel Senegalezen (67%) en komen uit landelijke gebieden en vissersgemeenschappen. Wat vrouwen betreft: zij vormden 7,16% van de aankomsten op de Canarische Eilanden in 2024, dus een minderheid, maar zij zijn zeer kwetsbaar. Ze reizen langs de langste routes, vanuit Guinee en Gambia. Een pirogue vertrokken uit Banjul vervoerde 42 vrouwen en 13 minderjarigen. Ze vormen ook een aanzienlijk deel van de doden: 421 in 2024 en 142 tussen januari en mei 2026. Tot slot mag de Sahel niet uit het oog verloren worden: de aanwezigheid van Maliërs laat zien dat een deel van deze vertrekken voortkomt uit ballingschap en niet uitsluitend uit economische migratie.

Worden migraties wel goed begrepen, of zijn er nog dingen die verduidelijkt moeten worden?

Ze blijven slecht begrepen, vooral omdat cijfers vaak verward worden. Illegale aankomsten vertellen niet het volledige verhaal van de Senegaleese migraties. Men moet een voorstelling maken van stromen en voorraden, illegale binnenkomsten en verblijfsvergunningen, seizoenarbeiders, studenten en gezinshereniging. De circa 64.000 illegale binnenkomsten in Spanje in 2024 betreffen alle nationaliteiten: het is niet het aantal Senegalezen. Daarnaast blijven er grote hiaten bestaan. Spanje publiceert geen officiële uitsplitsing van aankomsten naar geslacht, leeftijd, nationaliteit en vertrekpunt. Er worden geen pogingen gemeten, noch intercepties, noch onzichtbare doden, noch uitzettingen uit transitlanden. Ten derde bestaat er een genderparadox dat nauwelijks wordt besproken: de onregelmatige route is mannelijk en subsaharisch, de reguliere route is vrouwelijk en Noord-Afrikaans. In 2025 maakten 92% van de deelnemers aan het Spaanse circulaire migratieprogramma (GECCO) deel uit van vrouwen, met een typerend profiel van een 43-jarige Maroccaanse vrouw, en Marokko leverde 81% van de contracten. De selectie van oudere vrouwen, vaak moeders, dient impliciet als garantie voor terugkeer. Dit roept een echte vraag op naar gelijke toegang. Tot slot betekent migratie niet altijd een definitief vertrek. Ze maakt vaak deel uit van circulaire, opbouwende, gezinsinvesterings- en terugkeerprojecten. Men moet ook kijken naar diegenen die blijven: de vrouwen langs de vertrekkouden die hoofd van het huishouden worden en rouwen om vermisten zonder lichaam.

Beweert men dat de Europese grenzen onder controle zijn, maar toont de huidige situatie de limieten daarvan aan? Is een veiligheidsbeleid werkelijk het antwoord?

De controle verdwijnt de route niet: ze verplaatst, verlengt en maakt het duurder. Het is het « ballon-effect ». Elke afsluiting laat vertrekken doorschuiven naar de volgende schakel. Marokko en Westelijk Sahara domineerden in 2020, Mauritanië in 2024, Senegal en Gambia nemen in 2025-2026 de regie terug, en Guinee en Guinee-Bissau openen zich. Frontex erkent zelf dat netwerken aanpasbaar blijven.

Er bestaan ook een soort van wisselwerking tussen de routes. Wat de Atlantische route verliest, wint de Westelijke Middellandse Zee deels terug: de aankomsten op de Balearen via de Algerijnse route nemen in 2026 met 14,5% toe. De massale intrede in Ceuta op 30 en 31 juli 2026 herinnerde eraan dat veiligheidscoöperatie wel kan worden omgekeerd. De controle produceert ook bijwerkingen. Hoe meer de route wordt bewaakt, hoe duurder de passage en hoe meer die ten goede komt aan georganiseerde netwerken die geïsoleerde locaties kunnen bereiken. Marokko heeft in 2025 meer dan 300 netwerken ontmanteld, zonder dat hun activiteit afnam, volgens het eigen Ministerie van Binnenlandse Zaken. De controle wordt bovendien een diplomatieke rente: vertreklanden worden betaald als grenswachten, zoals Mauritanië met 210 miljoen euro van de EU. Het heeft een menselijke tol: meer dan 28.000 uitzettingen vanuit Mauritanië in de eerste helft van 2025, en misstanden gedocumenteerd door Human Rights Watch.

Daarom is mijn antwoord duidelijk. Veiligheid is noodzakelijk om netwerken te bestrijden en levens te redden. Maar een beleid dat vooral op veiligheid gericht is, verschuift routes en sterftecijfers zonder de vraag naar mobiliteit te verminderen.

Hoe analyseert u de toekomst van illegale migraties vanuit West-Afrika, en welke oplossingen stelt u voor?

Zonder koerswijziging zullen vertrekken voortduren en zich verder verplaatsen. Zoals de IOM samenvat, verandert de geografie, maar niet de onderliggende oorzaken. De Europese context wordt strenger. Het Pact voor migratie en asiel is sinds 12 juni 2026 van toepassing. De herziening « terugkeer », aangenomen op 1 oktober 2026, voorziet in terugkeercentra buiten de EU. Senegal en Mauritanië worden in de pers genoemd als mogelijke ontvangende landen, zonder bevestigde overeenkomsten. Het is een kernschen gebeurtenis voor de soevereiniteit van West-Afrika. Spanje vormt een lichte uitzondering door controle te combineren met een bijzondere regularisatie en circulaire migratie. Mijn centrale voorstel is om de logica om te draaien: controle moet de tegenprestatie zijn voor mobiliteit, niet andersom. Concreet bestaat er een echt politiek paradox in migratieprocessen: staten proberen menselijke mobiliteit te beperken zonder daadwerkelijk de sociale, economische en politieke omstandigheden die die mobiliteit noodzakelijk of wenselijk maken, te veranderen. Ze investeren in grensbeveiliging terwijl ze moeite hebben om binnen hun eigen grenzen leefbare omstandigheden en een toekomst mogelijk te maken. Een geloofwaardige preventie moet een alternatief bieden voordat dissuasie volgt. En Afrika moet de mobiliteit van zijn inwoners beschouwen als een publiek goed, niet als een tegenprestatie voor externe hulp.

Heeft onderzoek de beleidsbeslissingen in Afrika voldoende verhelderd?

Nee, niet voldoende. Het ligt niet aan een gebrek aan kennis; het ligt aan het ontbreken van bruggen tussen onderzoek en besluitvorming. Onderzoekers hebben lang geleden de structurele oorzaken, de verplaatsing van routes en de perverse effecten van de controle aangetoond. Toch worden beleid en beslissingen aangestuurd door één enkele indicator: het aantal aankomsten in Europa, wat een Europese maatstaf is.

Ik zie verschillende beperkingen. Ten eerste ontbreekt basale data of zijn ze niet publiek beschikbaar: er bestaan statistische bias op seks, leeftijd, nationaliteit, herkomst en vertrekpunt. Er is niet genoeg informatie over de echte immateriële oorzaken van illegale migraties. Ten tweede wordt de onderzoeksagenda vaak gefinancierd door de agenda van de controle en niet door de vragen die Afrikaanse samenlevingen zichzelf stellen. Ten derde worden veldwerkers, met name verenigingen van vrouwen uit de vertrekgebieden, weinig betrokken bij openbare beleidsvorming. Kortom, de bijdrage van onderzoek wordt nog steeds nauwelijks meegenomen in beleid hier en elders. Daarom pleit ik voor een onafhankelijk euro-Afrikaans observatorium, gesteund door universiteiten en nationale observatoria zoals het Observatorium voor Migraties van Senegal. Het zou minstens vijf indicatoren volgen: de lethale waarde per 1.000 aankomsten, de gemiddelde vertrekafstand, de onderscheppingen per land, de uitzettingen vanuit transitlanden en de daadwerkelijk geopende legale routes. Een beleid gebaseerd op feiten begint met het meten van wat men vandaag weigert te zien.

Nadia Vermeer

Nadia Vermeer

Ik ben Nadia Vermeer, adjunct-hoofdredacteur bij AfrikaNieuws. Mijn passie voor journalistiek is ontstaan uit de drang om verhalen te vertellen die verder gaan dan cijfers en feiten, en de mensen en context achter het nieuws te laten zien. Bij AfrikaNieuws wil ik bijdragen aan een eerlijker, rijker en menselijker beeld van Afrika, in de taal van onze lezers.