De sterfte van de rônier, de iconische boom van Fandène waarvan de afgeleide producten een bron van inkomsten vormen voor vele gezinnen in de gemeente van deze regio bij Thiès, heeft de afgelopen jaren geleid tot een collectieve bewustwording over het behoud van dit erfgoed dat ecologisch, cultureel en economisch van belang is. Deze gemeenschapsmobilisatie heeft zich vertaald in de toename van herplantingsinitiatieven.
Aan de poort van veel Serer-dorpen in de gemeente Fandène, niet ver van Thiès, verwelkomt een landschap van dicht opeengepakte rônierbossen de reiziger. Uitgespreid als enorme waaierachtige ventilatoren rondom de woningen, zijn de rônierpalmen hier meer dan een symbool: ze vormen een bron van inkomsten en een erfgoed.
Met de wetenschappelijke naam borassus aethiopum, de rônier, een van de meest gangbare palmsoorten in Senegal, vertegenwoordigt een aanzienlijke inkomstenbron in de gemeente Fandène.
Toch wordt hij geconfronteerd met een verontrustende mortaliteit, wat heeft geleid tot een collectieve roep om actie via een herplantingscampagne bedoeld om deze inkomstenbron te behouden en de effecten van klimaatverandering te beperken.
“De rônier houdt de gemeente Fandène in leven. Vroeger konden ouders dankzij de rônier de scholing van hun kinderen bekostigen,” zegt Aliou Thiaw, een vakman die bekend staat om het vervaardigen van innovatief meubilair, gemaakt van rônierbladeren met een smeedijzeren frame.
In arbeidskleed, met een gezicht dat druppelt van het zweet, degene die men “Aliou rônier” noemt, laat geen gebrek aan argumenten horen over het nut van deze boom, die het vakmanschap op basis van rônier naar een nieuw niveau heeft getild door in te zetten op kwaliteit en innovatie.
Hij is namelijk enkele jaren geleden een jaarlijkse rônierbeurs in Ndiobène gestart, zijn dorp langs de route naar Tivaouane, om deze soort te promoten.
De ethnobotanische tuin van Diayane, een op Evelyn verscholen terrein in het hart van de gemeente Fandène, biedt tientallen mensen vandaag de gelegenheid om samen te komen en rôniernootjes in het stadium van kieming opnieuw te planten.
Aliou Thiaw is een van hen. “Dit uiteinde wordt in de gaatjes gestoken door de envelop die nog voedingsstoffen bevat voor de kiemende plant,” legt hij uit, toevoegend dat dit stukje in de loop van enkele maanden een eetbaar knol wordt.
Hij merkt op dat herbebossing een noodzaak is geworden om deze soort te behouden.
In deze tuin zijn honderden jonge rônierplantjes te zien met een hoogte variërend van minder dan een meter tot meer dan drie meter, maar ook bomen die meer dan tien meter hoog zijn. Een bewijs van de levensduur van deze bomen.
Op deze plek, waar men zich een gwildwoud van rônier zou kunnen voorstellen, zien we de vastberadenheid van de hele gemeenschap om een soort met talloze toepassingen en voordelen te behouden.
“We begrijpen dat de economie van Fandène op deze boom kan steunen,” merkt de initiatiefnemer van “Fësel roon” op (zichtbaar maken van de rônier, in wolof), een label dat hij heeft opgezet om deze plant in de schijnwerpers te zetten.
“We moeten herbebossen zodat onze activiteiten hier in Fandène duurzaam blijven,” benadrukt de vakman. Hij prijst de rônier omwille van de enorme economische voordelen voor zijn gemeenschap en de nog onbenutte mogelijkheden.
“De rônier vervult verschillende rollen bij ons; zo heeft het bijvoorbeeld geholpen om de bewoners te sedentariseren en massale verplaatsing naar de grote steden te voorkomen,” geeft hij aan.
“Deze boom is onze economie; we gebruiken hem voor het constructiehout, voor alles wat meubilair en decoratie in woningen betreft, kortom hij biedt ons werk,” zegt hij, waarbij hij een lange lijst van andere voorwerpen opsomt die uit de rônier kunnen worden gemaakt. Deze artikelen worden aan reizigers aangeboden in verschillende plaatsen langs de Thiès-Tivaouane-as.
“Alle delen van de rônier zijn bruikbaar: de bladeren maken daken voor onze huizen, weven voorwerpen zoals manden, vazen en tassen,” voegt hij toe, zonder het jonge fruit of de “kooni” te vergeten, waar veel Senegalese mensen dol op zijn.
Wat betreft de lange steundsels die de bladeren dragen, worden ze gebruikt voor het vervaardigen van “stoelen, tafels, veldbedden, hekken en afrasteringen voor vee”.
De commercialisatie van manden die in de meeste visserijhavens worden gebruikt voor het verpakken van gedroogde vis of andere producten vormt ook een “grote financiële meevaller”, merkt hij op.
Hij schat dat de inkomsten die de actoren zouden verdienen met de verkoop van rônierproducten in de Thiès-regio, inclusief transacties op toeristische locaties, in de miljoenen kunnen lopen per dag.
Het zijn additionele middelen voor vele gezinnen in deze regio waar een aanzienlijk deel van de bevolking in de landbouw actief is.
Deze boom, beklemtoont Aliou Thiaw, brengt vele welzijnsvoordelen in het dagelijks leven van de dorpen van Fandène. “Er zijn leiders, autoriteiten in dit land wiens scholing werd bekostigd door het geld dat verdiend werd met de verkoop van rônierproducten,” voegt hij nog toe.
In dezelfde lijn stelde Abel Tine, het hoofd van dit dorp op zeven kilometer ten oosten van Thiès, dat als veel kaderleden uit de regio tot aan de universiteit hebben kunnen studeren, “het te danken is aan de handel in manden, van gevlochten voorwerpen tot meubelstukken vervaardigd uit de rônier.”
Voor de zeventigjarige is de rônier nauw verbonden met het leven van Fandène, waarvan het een symbool is.
Volgens hem is de sterke concentratie van rônierbomen in de gemeente Fandène geen toeval. Veel van hen zijn lange tijd geplant in het kader van boomteelt door de inwoners van de gemeente, die nog steeds blijven zaaien. Hij noemt de rij van rônierbomen die langs de dorpskern te zien is bewijst.
Rondom de gemeente, in de velden en boomgaarden langs het dorpscentrum, staan rônierbomen prachtig op rij.
Een soort die op verschillende manieren bedreigd wordt
Deze soort vormt een grote steun voor de economie van Fandène, een plaats die te maken heeft met de gevolgen van stadsuitbreiding, door de nabijheid van Thiès, een stad die voortdurend in uitbreiding is en op zoek naar ruimte voor bewoning en andere stedelijke voorzieningen.
Er is ook de klimaatverandering en het ouder worden van de planten, wat zich uit in een steeds duidelijker wordend uitdrogingfenomeen.
De algemeen directeur van het Nationaal Instituut voor Pedologie (INP), Alfred Kouly Tine, onderstreept dit punt met betrekking tot de impact van klimaatbelasting, waardoor “de bodems van Senegal onderhevig zijn aan verschillende types van degradatie”.
De meest in het oog springende degradaties hebben vooral te maken met “verzilting en verzuring” die van invloed zijn op de arderbare gronden in de regio’s Fatick, Kaolack, maar ook het arachidebekken en de rijstvalleien van Casamance (zuid).
Voor het specifieke geval van Fandène, zegt hij, “het gebied ligt in een stroomgebied dat water van noord naar zuid afvoert en is onderhevig aan sterke watererosie die de rônier en andere soorten in dit bandgebied verzwakt.”
“Dit fenomeen van watererosie leidt, op zijn beurt, tot het afvoeren van zand en sediment in de vallei van Fandène,” legt de wetenschapper uit.
Hij voegt toe dat de vallei vroeger veel water ontving uit de regio Thiès, maar “de installatie van een stuwdam stroomopwaarts zorgt ervoor dat hij niet voldoende gevoed wordt en de downstream-gebieden beginnen te lijden onder droogte.”
“Deze waterstress leidt tot uitdroging, wat de rônier aantast, met een vrij hoge sterfte,” zegt Alfred Kouly Tine, terwijl hij tegelijkertijd wijst op een dalende watertafel ten gevolge van de droogte in deze vallei.
In reactie op dit fenomeen draagt herbebossing bij aan “de mitigatie van bodemdegradatie, aan de effecten van klimaatverandering” en aan het remmen van bodemdegradatie, aldus de expert.
Volgens hem moeten herbeplantingscampagnes echter wel vergezeld gaan van waterbeheer om het toezicht op de opnieuw aangeplante rônier te waarborgen.
Hoewel het struikgewas van Fandène nog steeds groen en het merendeel van de omgeving bevolkt wordt door rônier, blijft het beeld van jonge scheuten en oude verdorde stammen zorgwekkend voor de toekomst van deze plant die veel betekent voor de lokale gemeenschap.
