De auteur van « L’Aventure ambiguë », een belangrijke figuur van de Afrikaanse literatuur en voormalig hoog bestuurder van de Staat, is op 4 oktober 2026 overleden op 98-jarige leeftijd, zo vernamen we. Hij laat een erfenis na van een carrière gewijd aan staatsdienst en aan de culturele uitstraling van het continent. De opbaring vindt vandaag om 16.00 uur plaats in het hôpital de Fann, voorafgaand aan de begrafenis op de begraafplaats van Yoff. Cheikh Hamidou Kane werd geboren in Matam op 2 april 1928. Hij zat eerst op een koranschool, daarna, rond zijn tiende jaar, op een Franse school. Deze dubbele vorming, islamitisch en westers, zou al zijn hele oeuvre voeden. Zijn academische loopbaan voert hem tussen Senegal en Frankrijk: licenties in recht, letteren en filosofie aan de Sorbonne, vervolgens een diploma van de École nationale de la France d’Outre-mer (Enfom) in 1956.
Cheikh Hamidou Kane. Het is door de literatuur dat zijn naam een draagvlak kreeg dat de grenzen van Senegal overschreed.
In 1961 verscheen L’Aventure ambiguë, geschreven vanuit de ervaring van een generatie die geconfronteerd werd met de pijnlijke ontmoeting van twee cultuurlijke universums, met Samba Diallo in de scéne: een jonge Peul moslim geplaatst tussen koranonderwijs en westerse scholing. Door zijn lot vertelt Cheikh Hamidou Kane niet alleen een persoonlijke crisis. Hij stelt een vraag die nog steeds verrassend actueel is: hoe toegang te krijgen tot kennis van elders zonder de spirituele en culturele fundamenten die een gemeenschap betekenis geven te verliezen.
Het plot en de kracht van de roman liggen in het weigeren van simplistische antwoorden. Het gaat niet om het vereren van het verleden, noch om onvoorwaardelijk de moderniteit te vieren, maar om het zoeken naar een evenwichtspunt tussen verankering en openheid, tussen trouw aan jezelf en toegang tot het universelle. Dit verklaart de uitzonderlijk blijvende aard van het boek. De Bibliothèque nationale de France (BnF) bewaart de eerste editie die in 1961 bij Julliard werd gepubliceerd, en de roman is uitgegroeid tot een klassieker die wordt onderwezen op scholen en universiteiten in Afrika en elders.
Het duurde tot 1995 voordat Les Gardiens du temple werd gepubliceerd. Dertig vier jaar scheiden de twee romans. Die lange literaire stilte was niet die van een mens die zich uit het denken had teruggetrokken. Het was die van een intellectueel die verdiept was in actie, in ontwikkeling, in administratie en in internationale verantwoordelijkheden. Met dit tweede werk keert Cheikh Hamidou Kane terug naar de literatuur om het Senegal van de eerste jaren van de onafhankelijkheid te bevragen, de spanningen tussen traditie en modernisering, de verhoudingen tussen bestuur, ontwikkeling en identiteit. De onderzoekers die bijeen kwamen aan de UCAD hebben aangetoond hoe dit tweede roman de problematiek van L’Aventure ambiguë voortzet, zij het verplaatst.
In 1962 kreeg het werk de Grand Prix littéraire d’Afrique noire. Meer dan een halve eeuw na de publicatie herinnerde de krant Le Monde eraan dat Kane’s twee romans, L’Aventure ambiguë en Les Gardiens du temple, klassiekers waren, vertaald in vele talen en bestudeerd op scholen en universiteiten.
In een interview aan hetzelfde dagblad Le Monde op 31 augustus 2018, aan journaliste Coumba Kane, gepubliceerd onder de titel « L’Afrique n’existe plus, elle a été dépossédée de son espace. » Tijdens een gesprek bij zijn Dakaarse woning ter gelegenheid van zijn 90e verjaardag verdedigde Cheikh Hamidou Kane de noodzaak om moderne kennis te combineren met Afrikaanse culturele erfenissen, zonder een terugkeer naar het verleden te prediken, maar eerder een « recours » naar het verleden. Die samenhang tussen de publieke mens en de schrijver is een van de meest opmerkelijke kenmerken van zijn nalatenschap. Voor hem was literatuur geen ontsnapping aan de realiteit, maar een manier om de realiteit te denken. Zijn administratieve handelen was niet losgekoppeld van reflectie over mens, cultuur en ontwikkeling. De actes van het UCAD-colloquium (Cheikh Hamidou Kane, Questions d’avenir 11-13 juni 2019) gewijd aan zijn oeuvre tonen aan dat zijn twee romans zich op het kruispunt bevinden van filosofie, politiek, cultuur en ontwikkeling.
Deze trouw aan een bepaald idee van de mens verklaart ook de erkenning die hij tijdens zijn leven ontving. In 2019 ontving hij de Grand Prix des Mécènes voor zijn hele oeuvre. In 2023 kende de Staat Senegal hem de Grand Prix du Chef de l’État voor de Letters toe, bij wijze van uitzonderlijk, voor zijn hele oeuvre en zijn bijdrage aan de culturele uitstraling van het land. Diezelfde jaar werd de Virtuele Universiteit van Senegal officieel herdoopt tot Université numérique Cheikh Hamidou Kane, waardoor zijn naam een institutionele aanwezigheid kreeg die rechtstreeks verbonden is met de overdracht van kennis.
Die keuze was bijzonder betekenisvol. Want één vraag loopt door het hele leven van Cheikh Hamidou Kane: kennis. Hoe leren zonder jezelf te verliezen, hoe je je open te stellen voor de wereld zonder jezelf prijs te geven, hoe moderniteit op te bouwen zonder dat vooruitgang een synoniem wordt van ontworteling, en dieper nog, hoe van kennis een instrument voor vrijheid te maken in plaats van een nieuw middel van onderdrukking?
Zijn oeuvre heeft geen definitieve antwoorden gebracht op deze vragen. Het heeft ze verankerd in het Afrikaanse bewustzijn. Geboren in april 1928, heeft Cheikh Hamidou Kane bijna een eeuw Senegalese geschiedenis doorkruist door aan de kruising van meerdere werelden te staan. Hij kreeg een dubbele opleiding, eerst koranisch, daarna Frans, waarna hij in Parijs rechten- en filosofiestudies vervolgde en zich bij de École nationale de la France d’outre-mer (Enfom) aansloot. Deze veelzijdige opleiding heeft zijn reflectie gevoed over de dialoog tussen beschavingen, kennis en het behoud van identiteit.
Aan het begin van de onafhankelijkheid engageerde hij zich in de opbouw van de nieuwe Senegalese staat. In maart 1960 werd hij gouverneur van de regio Thiès, in mei 1961 werd hij Commissaris-General voor het Plan bij de Présidence du Conseil, voordat hij in november 1962 tot minister van Plan werd benoemd. Daarna volgde een internationale carrière bij UNICEF, waarvan hij de operaties in Sub-Saharisch Afrika leidde, en bij het Centre de recherches pour le développement international (CRDI) in Ottawa.
Terug in Senegal bekleedde hij verschillende functies op het gebied van ontwikkeling en industrie, voordat hij werd benoemd tot minister van Industriële Ontwikkeling en Ambachten. De Officiële Gids van de Republiek Senegal is in dit opzicht een waardevolle referentie, aangezien zij officieel bevestigt dat Cheikh Hamidou Kane deze functie uitoefende vanaf 1978 en nauwkeurig zijn inschrijving in de hoge verantwoordelijkheden van de Staat toelicht. Hij keerde daarna terug naar de regering als Minister van Plan en Samenwerking, functie die hij uitoefende van 1983 tot 1988.
Deze trajectoriën, nationaal en internationaal, getuigen van een visie op publieke dienst waarbij ontwikkeling niet los te koppelen was van onderwijs, cultuur en de waardigheid van volkeren. Ze werpen tevens het diepe eenheidsgevoel op van zijn loopbaan als staatsman en schrijver, waarbij zowel publieke actie als literaire werk uit één en dezelfde bekommernis voortkwamen: het ontwikkelen van de mens centraal stellen in het toekomstig verloop van samenlevingen. Cheikh Hamidou Kane behoort niet alleen tot de literaire geschiedenis van Senegal. Hij behoort tot het intellectuele erfgoed van het land, tot zijn administratieve en politieke geschiedenis, en in bredere zin tot het geheugen van Afrika’s hedendaagse geschiedenis.
Hij laat weinig boeken na, wel veel gedachten en een immens oeuvre door diepgang en een lange publieke carrière. Tegelijk was hij administrateur, gouverneur, planner, minister, internationaal funcionario, actor in ontwikkeling, man van cultuur en schrijver; vooral laat hij een manier van dienen na. Het volume uitgebracht door les Presses universitaires de Dakar vat deze eenheid samen door zijn loopbaan voor te stellen als die van een humanist wiens handelen en werk voortdurend waren gericht op de mens.
Bij het laatste eerbetoon blijft dus zijn boeken, maar ook de vragen die hij ons nalaat. Ze zijn van ons. Dat is de meest veeleisende definitie van een grote schrijver en een groot openbaar figuur: niet alleen hebben geleefd in zijn tijd, maar ook genoeg hebben nagedacht over de toekomst om er na zijn heengaan nog tegen te kunnen spreken.
