Een gesprek tussen een grootvader en zijn kleinkinderen over literatuur, de lege bladzijde, kunstmatige intelligentie en de toekomst van het schrijven.
Wat gebeurt er wanneer een schrijver plaatsneemt aan tafel met jonge studenten—not om een lezing te geven, maar om te praten over verbeelding en de ervaring van het schrijfproces?
Op Green Hills Academy in Kigali sloot Boubacar Boris Diop, de internationaal vermaarde Senegalese schrijver, zich aan bij juf Phoebe Mwavu en 25 studenten voor een informeel gesprek in het Frans en Engels. De studenten kwamen uit verschillende landen, waaronder Rwanda, Oeganda, Kenia, Tanzania, Congo, India, Nigeria, Soedan en Ghana. Georganiseerd door het Global Platform for the South (GPS) en Green Hills Academy ontstond een gesprek dat aanzet gaf tot nadenken over verbeelding, de uitdagingen van het schrijven, kunstmatige intelligentie en de toekomst van literaire creativiteit. Diop werd vergezeld door Dr. Jean-Pierre Karegeye, uitvoerend directeur van GPS, en Peace Uwimbabazi, een ouder die bij het evenement aanwezig was.
Een grootvader in gesprek met zijn kleinkinderen
Boris Diop had een bijzonder verlangen geuit: jonge studenten ontmoeten in een setting die leek op een gesprek tussen een grootvader en zijn kleinkinderen. Hij verlangde naar een uitwisseling waarin ervaring en nieuwsgierigheid elkaar ontmoeten zonder de formaliteit van een lezing.
Ongeveer een uur lang ontvouwde zich het gesprek à bâtons rompus, vrij rondgaand tussen vragen over wat inspiratie oplevert om een roman te schrijven, hoe personages zich ontwikkelen, hoeveel tijd nodig is om een hoogtepunt en een afsluiting te bereiken, en welke onverwachte wendingen een verhaal kan nemen.
Hoe begint een romanschrijver? Kunnen personages zich anders ontwikkelen dan wat de auteur had bedoeld? Wat maakt een schrijver om een bepaald onderwerp te kiezen boven een ander?
De vragen van de studenten onthulden een fascinatie voor het werk achter een boek: de beslissingen, twijfels, ontdekkingen en herzieningen die lezers nooit te zien krijgen. De antwoorden van Boris Diop waren toegankelijk en gul, en riep eerder om meer vragen op dan dat ze de discussie afsloten. De verschillende achtergronden van de studenten zorgden voor een uitwisseling waarin literatuur een ontmoetingsplaats werd tussen generaties, talen en nationaliteiten.
De lege bladzijde
Twee keer tijdens het gesprek brachten studenten de vraag naar voren over la page blanche—de lege bladzijde.
Voelt een schrijver soms dat hij niet kan beginnen? En wat gebeurt er wanneer, nadat men al begonnen is, de schrijver het gevoel heeft niet verder te kunnen?
Deze herhaalde vraag was veelzeggend. Deze jonge mensen denken na over de momenten waarop ideeën zich niet willen uitdrukken, wanneer een zin plaatst niet vindt, of wanneer een verhaal zijn richting lijkt te verliezen.
Hun vragen boden ruimte aan een belangrijke dimensie van creatief werk. Schrijven vereist aarzeling, geduld, herziening en de poging om je eigen stem te vinden. Voor studenten die hun eigen creativiteit verkennen, maakte het mogelijk deze moeilijkheden te bespreken met een ervaren schrijver de uitwisseling extra betekenisvol.
Kunstmatige intelligentie en de toekomst van het schrijven
De studenten vroegen ook of kunstmatige intelligentie schrijvers kan vervangen en de creativiteit kan bedreigen. Hun zorg nodigt uit tot een verdere vraag: wat gebeurt er met de inspanning die iemand levert om te leren schrijven wanneer een machine snel een tekst kan produceren?
Boris Diop merkte op: “AI kan bijstand bieden, maar een gevaar dreigt wanneer die hulp de eigen denkkracht, verbeelding en betrokkenheid bij taal van een student vervangt. Geconfronteerd met een lege bladzijde kan de verleiding ontstaan om meteen een antwoord te accepteren, wat het langzamere proces van ontdekken wat men precies wil zeggen onderbreekt.”
Aansluitend bij het gesprek bracht Andy Amour, bestuurslid van Green Hills Academy, tijd door om ideeën uit te wisselen met de studenten over AI.
In zijn gesprek met ouder Peace Uwimbabazi wierp Jean-Pierre Karegeye ook vragen op over auteurschap, originaliteit, culturele representatie en verantwoordelijkheid voor wat er geschreven wordt. Deze zorgen zijn bijzonder belangrijk voor jongeren die intellectueel onafhankelijk willen ontwikkelen.
Peace Uwimbabazi benadrukte dat onderwijs ruimte moet scheppen om deze risico’s te onderzoeken. Voortbouwend op haar opmerking voegde Diop toe dat leren om met technologie om te gaan samen moet gaan met leren om deze te bevragen, haar beperkingen te herkennen en verantwoording te dragen voor wat men zelf uitdrukt.
“Literatuur put uit geheugen, emotie, geschiedenis, waarneming en geleefde ervaring. Het beschermen van de ruimte waarin jongeren deze bronnen ontwikkelen is een educatieve verantwoordelijkheid,” zei Boris Diop.
Literatuur en herinnering in Rwanda
De ontmoeting had ook een bijzondere resonantie in Rwanda. Boris Diop is de auteur van Murambi, het Boek der Botten, een roman die de Genocide tegen de Tutsi in 1994 onder ogen brengt. Zijn werk koppelt literaire creatie aan vragen over geheugen, historische verantwoordelijkheid en onze verplichtingen jegens anderen. Het ontmoeten van hem bood studenten een verbinding met een Afrikaanse literaire traditie waarin schrijven zich diep verhoudt tot de samenleving en de menselijke ervaring.
GPS-missie in scholen brengen
De ontmoeting weerspiegelt de educatieve en culturele missie van GPS, die universiteiten, publieke instellingen, bedrijfsleven, kunstenaars, maatschappelijke organisaties en gemeenschappen samenbrengt rond kennisproductie en maatschappelijke transformatie.
Voor GPS zijn middelbare scholen essentieel voor dit werk. Zij zijn plaatsen waar jongeren hun interesses ontdekken, ideeën uitproberen en het vertrouwen ontwikkelen om bij te dragen.
Boris Diop, Adjunct-Directeur en medeoprichter van GPS, helpt deze missie verder uit te bouwen door middel van literatuur, creatief schrijven en intergenerationeel dialoog. Voortbouwend op deze ontmoeting is GPS van plan om verdere literaire gesprekken, schrijfoefeningen en lezingen van werken uit de Global South met middelbare scholen te ontwikkelen.
Het doel is om jongeren aan te moedigen actieve lezers te worden, onafhankelijke denkers en verhalenvertellers op eigen wijze.
Een gedeelde ruimte voor ontdekking
Wat de ontmoeting bij Green Hills Academy onvergetelijk maakte, was de bereidheid van de studenten om vragen te stellen—terugkerend naar de vraag naar falen of wat er gebeurt wanneer woorden ontbreken—en de openheid waarmee hun vragen werden ontvangen.
Een uur lang brachten vragen over de lege bladzijde, kunstmatige intelligentie en het begin van een roman generaties samen. De conversatie bood jonge mensen ruimte om na te denken over hun eigen stem—en wat ze ooit zouden kunnen kiezen om te schrijven.
Over zijn leeservaring vertelde een student dat er boeken waren die hij liefhad en anderen die hij niet graag las. Zijn opmerking leidde tot een bedachtzame uitwisseling met Andy Amour, een bestuurslid van Green Hills Academy: hoe kies je je boeken en waarom? Wat maakt je zo nieuwsgierig dat je begint te lezen? Door deze voorzichtig Socratische benadering moedde Amour de student aan zijn eigen interesses als lezer te verkennen en na te denken over de nieuwsgierigheid, hoop en verwachtingen die ons naar een boek trekken.
De uitwisseling suggereerde ook een andere mogelijkheid: lezers zouden schrijvers kunnen worden en woorden geven aan de verhalen die zij nog moeten vinden. Weten dat Diop zijn eerste roman op zestienjarige leeftijd had geschreven, hielp de studenten zich voor te stellen dat hun eigen reis als schrijver nu kan beginnen.
De woorden van Toni Morrison vormen een uitnodiging aan jonge lezers die op die drempel staan: “If there’s a book you want to read, but it hasn’t been written yet, then you must write it.” Misschien is de onvervulde wens van een lezer waar een nieuw verhaal begint.
Het doel was om met de studenten te praten over schrijven, precies zoals Boris had gewenst. Toch liep de uitwisseling verder dan het klaslokaal. Bij het verlaten van de school stopten Boris Diop, Peace Uwimbabazi en Jean-Pierre Karegeye om Lucie Umulisa, de directora toelatingen, te begroeten, en begon een nieuw gesprek over schrijven. De gedeelde belangstelling voor creatief schrijven bleef mensen samenbrengen, waardoor er ruimte ontstond voor dialoog en reflectie.
Reflecterend op de ontmoeting sprak GPS- uitvoerend directeur Jean-Pierre Karegeye zijn dank uit: “Onze oprechte dank gaat uit naar Green Hills Academy en haar leiding, in het bijzonder de rector van de middelbare school Juliet Kithinji, de Marketing- en PR-directeur Nilla Birungi, en bestuurslid Andy Amour. We zijn ook dankbaar voor juf Phoebe Mwavu en ouder Peace Uwimbabazi—en bovenal voor de studenten, wier nieuwsgierigheid de conversatie heeft gevormd.”
Met de studenten centraal werd het klaslokaal een gemeenschapruimte: een educatief ecosysteem waarin een docent, een schrijver, een bestuurslid, een ouder en een vertegenwoordiger van een internationale organisatie elk een eigen perspectief bijdroegen. De ontmoeting bood een vorm van co-onderwijs, waarbij de pedagogische begeleiding van de docent in gesprek kwam met literaire ervaring, ouderlijke inzichten en maatschappelijke betrokkenheid. Onderwijs werd zo een gedeelde verantwoordelijkheid, gedragen door de relaties tussen de school en de bredere wereld.
En misschien, ergens tussen een leerlingvraag en een schrijverantwoord, was de lege bladzijde al begonnen te veranderen: van een angstige stilte naar een ruimte waarin een jonge stem haar eerste woorden zou kunnen vinden.
Prof. Wajiha Raza Rizvi isHoofd, Communicatie, Media en Creatieve Industrieën bij Global Platform for the South (GPS).
Universitair Professor, Filmmaker, Scenarist en Directeur van de Film Museum Society.
Global Platform for the South (GPS) connects public and private sectors, knowledge, art, and industry. www.gpsouth.org