Late opsporing, hardnekkige taboes, onvoldoende diagnostische apparatuur en hoge behandelingskosten: prostaatkanker blijft een belangrijke volksgezondheidsuitdaging in Senegal. Volgens professor Racine Kane, uroloog aan het Hôpital Principal de Dakar en vicerechter van de Senegalese Vereniging voor Urologie, worden elk jaar meer dan 1.000 nieuwe gevallen vastgesteld in het land. Maar achter deze cijfers schuilt een zorgelijke realiteit: bijna 80% van de patiënten consulteert pas in een al gevorderd stadium van de ziekte.
Prostaatkanker groeit vaak op de achtergrond. Deze onbehaaglijke celdeling in de prostaat kan jaren lang evolueren zonder duidelijke klachten. Maar wanneer de ziekte laat wordt ontdekt, kan ze zich verspreiden naar andere delen van het lichaam, met name naar de botten, wat ernstige complicaties kan veroorzaken. “Prostaatkanker is vooral zorgwekkend bij mannen ouder dan 50, omdat het een kanker is die zich ontwikkelt op leeftijd waarop men nog volop actief is,” legt professor Racine Kane uit. Volgens de ingewijde zijn drie belangrijkste factoren die het risico op het ontwikkelen van deze ziekte verhogen: leeftijd, etnische afkomst en familiegeschiedenis. De kanker komt vaker voor bij mannen ouder dan 60 jaar, met name tussen 60 en 70. Een tweede factor betreft afkomst; zwarte mannen lopen een hoger risico dan blanke mannen. Ten slotte vormen familiegeschiedenis een bepalende factor. Als een vader of broer prostaatkanker heeft gehad, loopt het risico voor andere mannen in dezelfde familie tot drie keer toe hoger. Een genetische aanleg kan ook verband houden met een voorgeschiedenis van borstkanker bij de moeder of zuster, met name via het BRCA2-gen. Nog zorgelijker is dat sommige erfelijke vormen vóór het 50e jaar kunnen verschijnen en bijzonder agressief kunnen zijn. Een situatie die volgens de uroloog een verhoogde waakzaamheid vereist bij mannen met een familiegeschiedenis.
80% DES PATIËNTEN RAADPLEGEN ZICH IN EEN AL VERVORDERD STADIUM
In Senegal vormt een vertraagde diagnose een van de voornaamste knelpunten in de strijd tegen deze ziekte. Volgens de door professor Kane aangehaalde GLOBOCAN-inschattingen registreert het land meer dan 1.000 nieuwe gevallen prostaatkanker per jaar. Een cijfer dat mogelijk onderschat is gezien de beperkte screening en de brede socioculturele hobbels rond deze aandoening. “Het probleem ligt bij de diagnose, want 80% van onze patiënten komt op consult in een stadium dat enigszins tot verregevorderd is,” betreurt hij. Nochtans kan prostaatkanker vroeg worden opgespoord, nog vóór de eerste symptomen. In een gevorderd stadium kan de ziekte metastasen in het bot veroorzaken, hevige pijnen teweegbrengen en bij de meest ernstige gevallen neurologische complicaties tot aan verlamming kunnen geven. “Wanneer er urinale tekenen of andere verschijnselen zijn, kan dit betekenen dat de kanker al lokaal gevorderd is, of zelfs gemetastaseerd,” waarschuwt de specialist. Tegen deze stille evolutie raadt hij mannen aan niet te wachten tot er symptomen optreden voordat ze zich laten onderzoeken. Screening moet een individuele afweging zijn met een zorgprofessional, vooral bij mannen vanaf 50 jaar en eerder, vanaf 45 jaar bij aanwezigheid van familiegerelateerde risicofactoren.
SEKSUELE VERHALEN: EEN MYTHE OM TE DOORBREKEN
Langdurig omgeven door bijgeloof en vooroordelen blijft prostaatkanker in Senegal bestaan uit talrijke misvattingen. Een daarvan is de gedachte dat een hoge seksuele activiteit samenhangt met het ontstaan van deze ziekte. Een opvatting die professor Racine Kane oproept om los te laten. “Er werd vroeger gedacht dat prostaatkanker samenhing met veel seksuele activiteit. Dat is ondertussen volledig ontkracht,” stelt hij. Integendeel, aldus de uroloog, hebben sommige studies zelfs een associatie gesuggereerd tussen een hogere frequentie van ejaculaties en een vermindering van het prostaatkankerrisico. Deze nuance verdient nadruk in een context waar seksualiteit nog steeds een moeilijk onderwerp is om publiekelijk te bespreken. De specialist herinnert wel impliciet dat die associatie geen bewijs van bescherming vormt en dat seksuele betrekkingen de opsporing niet vervangen. Het belangrijkste is het doorbreken van misvattingen die angst aanwakkeren en het uitstellen van consulten veroorzaken.
HET RECTAAL ONDERZOEK: EEN TABOE DAT DE OPSPORING BEÏNVLOEDT
Naast de legitieme bezwaren blijft het rectaal onderzoek een van de grootste obstakels bij de opsporing van prostaatkanker. Dit onderzoek, door patiënten vaak gevreesd, roept nog steeds veel terughoudendheid op. Toch vormt het, samen met de PSA-bloedtest, een van de twee belangrijkste instrumenten bij de eerste beoordeling van de prostaat. Volgens Kane is het essentieel een dialoog tussen arts en patiënt te voeren om de aarzeling weg te nemen. “Hem overtuigen om zijn vooroordelen over dit onderzoek te overwinnen, is al een gesprek op zich. Het is een één-op-één gesprek tussen de patiënt en de uroloog om de verwachte voordelen van het rectaal toucher uit te leggen,” benadrukt hij. Het doel is mannen duidelijk te maken dat dit onderzoek strikt medisch gebeurt en kan helpen om afwijkingen vroegtijdig te identificeren. De specialist onderstreept zo de noodzaak van betere informatie en sensibilisatie om mannen aan te zetten hun gezondheid serieus te nemen.
MRI, BIOPSIES: EEN DIAGNOSTISCH TRAJECT DAT NOG STEEDS KOSTBAAR IS
Hoewel screening een cruciale eerste stap is, vereist de bevestiging van de diagnose meerdere onderzoeken. Na het medische consult en de PSA-bepaling kan een prostaat-MRI (scan) worden voorgeschreven wanneer de resultaten dit rechtvaardigen. Als afwijkingen worden vermoed, maakt een echogeleide prostaatbiopsie het mogelijk om de aanwezigheid van kankercellen al dan niet te bevestigen. Daarnaast kan een uitbreidend evaluatierapport een CT-scan omvatten en, afhankelijk van de indicaties, bos-scan (scintigrafie) of een MRI. Dit diagnostische traject blijft voor bepaalde bevolkingsgroepen steeds minder bereikbaar. “Er zijn inderdaad moeilijkheden met toegang tot diagnostiek in sommige afgelegen regio’s van Senegal. De MRI is niet overal beschikbaar, hetzelfde geldt voor prostaatbiopsies,” merkt de vice-voorzitter van de Senegalese Vereniging voor Urologie op. Zelfs als er inspanningen worden geleverd om het zorgaanbod te versterken, blijft geografische en financiële toegankelijkheid van deze onderzoeken een uitdaging. De specialist erkent bovendien dat de totale kosten van het diagnostische traject een aanzienlijke last kunnen betekenen voor de meest kwetsbare patiënten.
HORMONOTHERAPIE: EEN BEHANDELING DIE VOOR VEEL PATIËNTEN BUITEN HANDREIKING LIGT
De moeilijkheden stoppen niet bij diagnose. De therapeutische aanpak van prostaatkanker wordt ook geconfronteerd met financiële en materiële beperkingen. Afhankelijk van het stadium van de ziekte kunnen verschillende opties worden overwogen, waaronder chirurgie, radiotherapie en hormonotherapie. Deze laatste speelt een centrale rol bij gevorderde of metastatische vormen. Ze blokkeert de werking van hormonen die de groei van kankercellen stimuleren. Maar de kosten vormen een echte belemmering voor veel patiënten. “Hormonotherapie als eerste lijn kost gemiddeld zo’n 100.000 CFA-frank. In sommige situaties is overstappen naar hormonotherapie van de tweede lijn nodig, wat tot 400.000 of 500.000 CFA-frank kan kosten,” meldt professor Kane. Een bijzonder zware rekening voor vaak oudere patiënten met beperkte financiële middelen. Daarom pleit de Senegalese Vereniging voor Urologie bij de overheid voor een betere dekking van deze behandelingen. Daarnaast blijft het tekort aan radiotherapie-apparatuur bestaan. Hoewel Senegal inmiddels urologen in bijna alle regio’s telt, zijn radiotherapiespecialisten en de benodigde apparatuur ongelijk verdeeld door het land. Radiotherapie vormt samen met chirurgie weliswaar een belangrijk onderdeel van de behandeling van bepaalde lokaal gevorderde vormen van de ziekte.
UIT DE STILTE KOME OM LEVENS TE REDDEN
Volgens professor Racine Kane begint de strijd tegen prostaatkanker bij een gedragsverandering. Het gaat om het doorbreken van taboes, het ontkrachten van misinformatie en het aanmoedigen van mannen om zich te laten onderzoeken voordat complicaties ontstaan. De specialist merkt een positieve verandering in gedrag op, met mannen die nu spontaan een consult voor hun prostaat aanvragen. Een vooruitgang die hij vooral toeschrijft aan informatie- en sensibiliseringscampagnes. Toch moeten de inspanningen worden voortgezet om de toegang tot diagnostiek te verbeteren, de capaciteiten van de gezondheidsinstellingen te versterken en behandelingen toegankelijker te maken. Want prostaatkanker evolueert doorgaans traag en kan een gunstige prognose hebben wanneer het tijdig wordt opgespoord; agressieve vormen en late diagnoses kunnen de genezingskansen serieus schaden. Achter elke late consultatie schuilt daarom een gemiste kans op vroege screening.
