(-) Alle mensen, ongeacht hun geografische afkomst of etnische achtergrond, stammen af van recente Afrikaanse populaties. Uitgenodigd op de video-podcast « Longue Vue » van Public Sénat, gewijd aan de grote thema’s van de Franse presidentsverkiezingen, legde Lluis Quintana-Murci, professor aan het Institut Pasteur en houder van de leerstoel Génomique humaine et évolution aan het Collège de France, uit hoe de genetica ons daar zekerheid over kan geven. Hij werkte dit idee uit aan de hand van zijn boek « Survivre, la grande histoire de l’adaptation humaine » (Odile Jacob).
De demonstratie berust op een vergelijking van genomen. Wetenschappers ontrafelen het DNA van individuen met uiteenlopende afkomst en meten vervolgens hoe dicht ze bij elkaar staan. Omdat iedereen zijn genoom via zijn ouders, grootouders en overgrootouders ontvangt, kan de analyse de keten van de generaties terugspoelen en de onderlinge banden tussen populaties reconstrueren. De genetische variabiliteit van de mens buiten Afrika is volgens Quintana-Murci echter slechts een onderverzameling van de diversiteit die op het Afrikaanse continent aanwezig is. Onze soort is daaruit ontstaan.
Hij maakt dit werk expliciet onderscheid met de paleogenomica, de discipline die DNA uit fossielen haalt. Deze tak, ontstaan aan het begin van de jaren 2010, heeft veel te danken aan de Zweed Svante Pääbo, Nobelprijs voor geneeskunde en fysiologie in 2022. Zij opent toegang tot de genomen van neanderthalers, mammoeten of paarden die in Europa leefden, vaak honderden duizenden jaren geleden, uit fossielen die soms tot twee miljoen jaar oud zijn.
De onderzoeker gebruikt dit moment ook om een veelgemaakte bewering recht te zetten. Te zeggen dat de mens van de aap afstamt, is volgens hem een simplificatie: wij zijn apen, primaten in hetzelfde rijtje als de chimpansees of de gorilla’s. Onze lijn scheidde zich ongeveer vijf tot zes miljoen jaar geleden af van die van de chimpansees, waarmee we een gemeenschappelijke voorouder delen.
Deze recente oorsprong vertaalt zich in een grote genetische nabijheid. Twee individuen, waar ze ook vandaan komen, verschillen slechts ongeveer 0,1% in hun genoom. Dat cijfer lijkt marginaal, maar een genoom telt drie miljard letters: er blijven gemiddeld zo’n drie miljoen verschillen tussen twee personen over. Deze variaties verklaren onder andere de bouw, het postuur, de huidskleur en de dikte van het haar, ook tussen bewoners van hetzelfde continent. Ze spelen ook een rol bij ziektegevoeligheden. Twee mensen die besmet raken met Covid-19 kunnen verschillende evoluties doormaken: de een blijft symptoomvrij, de ander krijgt een ernstige vorm.
Quintana-Murci nuanceert echter: genen doen niet alles, we zijn niet enkel een “genenfabriek”. Vanaf het begin van de pandemie werden drie belangrijke factoren voor ernst waargenomen: mannelijk geslacht, ouderdom en het bestaan van aandoeningen zoals obesitas of hoge bloeddruk.
Diversiteit, voorwaarde voor overleving
Vanaf Afrika vertrokken de mensen en troffen uiteindelijk andere populaties. Wie niet afkomstig is uit Afrika draagt zo’n 2% neanderthaals DNA bij zich. Volgens de genetici heeft zijn laboratorium aan het Institut Pasteur aangetoond dat deze erfenis erg concrete effecten heeft gehad. Toen de eerste Europese mensen zo’n 45.000 jaar geleden op het continent aankwamen, waren zij nog niet aangepast aan de koude en aan de lokale bacteriën en virussen. De neanderthalers, die er minstens 300.000 jaar zaten, waren dat wel. Doordat onze voorouders met hen vermengd zijn, ontvingen zij mutaties die hen hielpen beter te overleven met infectieziekten, met name virale ziekten.
De onderzoeker erkent niet precies hoe die ontmoetingen zijn verlopen en sluit uit dat er misbruik aan te pas kwam. Wat hij wél vaststelt, is dat vermenging heeft bestaan, in tegenstelling tot wat men zo’n twee decennia geleden dacht, omdat het in ons DNA is vastgelegd.
Voor Lluis Quintana-Murci is vermenging geen “ideologisch mantra” maar een wetenschappelijke waarneming waarvan ieder de invloed kan interpreteren. Het werkt als een versneller van aanpassing aan veranderende omgevingen. De natuurlijke selectie heeft behoefte aan diversiteit om op te kunnen bouwen: als alle individuen identiek zouden zijn, zouden zij samen blijven overleven of juist samen ten onder gaan. Wanneer een soort haar diversiteit verliest, hoeven we ons zorgen te maken over het uitsterven van die soort.
Hij illustreert dit met het voorbeeld van malaria. In een getroffen regio heeft een kind met een beschermende mutatie meer kans om te overleven en zelf nakomelingen te krijgen. Die mutatie wordt doorgegeven en is twee millennia later in de populatie aanzienlijk vaker terug te vinden. Samengevat: we zijn afstammelingen van degenen die hebben overleefd, en evolutie houdt nooit op.
Deze genetische verwantschap heeft een onmiskenbare consequentie die de onderzoeker zonder omwegen benadrukt: bij de mensheid bestaan rassen uit biologisch oogpunt helemaal niet. Hij defineert een ras als een groep individuen die sterk op elkaar lijken en aanzienlijk verschillen van een andere groep, zoals poedels tegenover Duitse herders, wier beperkte genetische variatie hen vatbaarder maakt voor bepaalde ziekten.
Bij de mens is de werkelijkheid precies het tegenovergestelde. Als men bewoners van Gabon vergelijkt met inwoners van Picardie, vindt men de grootste verschillen meestal tussen individuen binnen hetzelfde groepje, niet tussen twee verschillende groepen. De term ras is volgens hem een sociaaleconomische en culturele constructie. Hij voegt eraan toe dat hij afstand neemt van het gebruik van wetenschap om politieke doeleinden te dienen wanneer dat het geval is en dat hij het vergelijkt met de rechtspraak, die onafhankelijk van de macht moet blijven.
Migraties, nataliteit, intelligentie
Over de voordelen van migraties gevraagd, houdt de geneticus het bij zijn vakgebied: migraties die gepaard gaan met vermenging bevorderen de aanpassing van de soort aan zijn omgeving. De rest, menselijk, sociaal of economisch, is een kwestie van ieders mening.
Wat betreft de daling van de geboortecijfers in Europa legt hij uit dat natuurlijke selectie lange tijd gericht was op mortaliteit, wat leidde tot een langere levensduur. In westerse landen zou die selectie nu meer op vruchtbaarheid gericht zijn. Genetische factoren die samenhangen met mannelijk voortplantingsvermogen, zoals azoöspermie, zouden een rol kunnen spelen, terwijl dit in de afgelopen veertig jaar duidelijk is afgenomen.
Wat betreft het idee dat intelligentie van moeder op kind kan worden overgebracht, herinnert hij eraan dat intelligentie moeilijk te definiëren is en anders gemeten wordt in verschillende culturen. Hij kent geen geloofwaardig en robuust wetenschappelijk werk dat een genetische basis voor intelligentie aantoont. Enkele honderden of duizenden genen zouden kunnen meespelen, elk met een zeer gering effect. De meeste verschillen tussen individuen komen voort uit omgevings-, opvoedings-, economische en sociale omstandigheden.
Het laboratorium van Lluis Quintana-Murci werkt onder andere met Polynesische collega’s aan een door de overheid gefinancierd project. Het doel is de genetische geschiedenis en de vermenging van Frans-Polynesië in kaart te brengen, maar ook te begrijpen hoe genetische profielen en leefstijlen invloed hebben op obesitas, hoge bloeddruk en diabetes. De proef begint met het ter plaatse afnemen van bloed- of speekselmonsters. Het DNA wordt vervolgens geëxtraheerd en gesekveneerd aan het Institut Pasteur, waarna de onderzoekers koppelingen zoeken met het lichaamsgewicht (BMI) en HbA1c, een marker voor diabetes.
Deze werkzaamheden vallen onder de precisiegeneeskunde, die onderzoekt hoe genetisch profiel, leeftijd, sekse, het microbioom en leefstijl de immuunrespons bepalen, dus de effectiviteit van behandelingen en vaccins. Kunstmatige intelligentie helpt om te voorspellen en te analyseren, al gebruikt hij het vooral om zijn Franse e-mails te verbeteren, omdat zijn moedertaal anders is.
