In Dakar, van 28 tot 30 oktober, brengt het internationale colloquium « Is lachen de beleefdheid van wanhoop? » schrijvers, onderzoekers en kunstenaars samen rondom de kracht van humor tegenover de tragedies van de geschiedenis. Voor Boniface Mongo-Mboussa, Congolese schrijver en literaire criticus, biedt lachen de mogelijkheid om afstand te nemen van het ongeluk en een vorm van vrijheid te bewaren temidden van tegenspoed.
Kun je lachen om het ongeluk zonder het te banaliserem? Humor inzetten als wapen tegen onderdrukking? Deze vragen lopen door de internationale literaire ontmoetingen die van 28 tot 30 oktober in Dakar plaatsvinden. Met de titel « Is lachen de beleefdheid van wanhoop? », onderzoekt het colloquium de functies van ironie, satire en spot binnen de klassieke, Afrikaanse en hedendaagse literatuur.
Een van de genodigden is Boniface Mongo-Mboussa, Congolese schrijver, onderzoeker en literaire criticus. Afgelopen jaren wijdde hij een deel van zijn doctoraatsonderzoek aan het lachen; hij beschouwt dit onderwerp als even fascinerend als complex. Achter wat ogenschijnlijk eenvoudige lijkt, ontmoeten zich verschillende uitdrukkingsvormen, van ironie tot parodie, die uitnodigen tot reflectie over wat ons aan het lachen brengt en wat het lachen onthult over onze relatie tot de wereld.
Lachen om wanhoop te weerstaan
Voor Boniface Mongo-Mboussa stelt lachen vooral in staat afstand te nemen van de tegenslagen. Het elimineert geen pijn of onrecht, maar biedt de mogelijkheid er niet volledig aan toe te geven. « Het is het vermogen om afstand te nemen ten opzichte van de pijn, van de ellende die we dagelijks meemaken », benadrukt hij.
Deze afstand opent een ruimte van vrijheid: de ruimte waarin men een overweldigende situatie anders kan bekijken, de absurditeit ervan kan waarnemen en de kracht kan terugvinden om ertegen op te treden. « Vanaf het moment dat we lachen, ontspannen we en bevrijden we ons », stelt de criticus. Zelfs tijdelijk, deze bevrijding helpt om de beproevingen te doorstaan.
Deze reflectie gaat verder dan puur amusement. Door ironie, satire en spot centraal te zetten in de uitwisseling, onderzoekt het colloquium ook de sociale en politieke draagwijdte van lachen. Spot kan machtsmisbruik aanklagen; spot kan hiërarchieën en autoriteitsdiscoursen op de hak nemen. Blijft de vraag zoals die in de titel van de bijeenkomsten wordt gesteld: wat zegt dit lachen over de wanhoop waaruit het voortkomt?
De historische ervaring van zwarte volkeren
Boniface Mongo-Mboussa koppelt deze overweging aan de geschiedenis van zwarte bevolkingen, getekend door slavernij, kolonisatie en de ontwrichtende transities naar onafhankelijkheid. Hij onderzoekt hoe lachen en culturele praktijken hebben bijgedragen aan het behouden van vormen van verzet en solidariteit tegenover historisch geweld.
« Hoe is het zwarte volk erin geslaagd te overleven tegenover al die catastrofes die het heeft meegemaakt ? », vraagt hij zich af. Volgens hem vormt het vermogen om te lachen, te dansen en het lijden op afstand te plaatsen een aanwijzing voor het begrijpen van de hulpbronnen die men mobiliseert in het aangezicht van tegenspoed.
In deze lezing krijgt lachen een collectieve dimensie. Het maakt deel uit van praktijken waardoor een gemeenschap de beproevingen onder ogen ziet en haar banden behoudt. De schrijver nodigt uit om de plaats van culturele uitingen in de geschiedenis van verzet te onderzoeken.
De literatuur biedt een terrein voor deze reflectie. Door middel van komedie, satire of ironie kan men de mechanismen van dominantie en de tegenstrijdigheden van samenlevingen bevragen. De Dakar-bijeenkomsten bieden een kruisbestuiving van perspectieven op het gebruik van lachen, op de vormen en op de reikwijdte ervan.
Dakar, een plek van denken en dialoog
De keuze om Dakar als kader voor deze uitwisseling te kiezen, heeft voor Boniface Mongo-Mboussa een bijzondere betekenis. De schrijver verwijst naar Ousmane Sembène, Cheikh Hamidou Kane, Léopold Sédar Senghor en Cheikh Anta Diop, figuren wiens werk een stempel heeft gedrukt op de Afrikaanse creatie en denkkaders.
« Het feit dat dit colloquium in Dakar plaatsvindt en dat men in Dakar aan deze vraag denkt, is voor mij heel belangrijk », vertelt hij. Aan dit intellectuele erfgoed koppelt hij een verwachting: van deze ontmoetingen een ruimte te maken voor dialoog met het Senegalese publiek, onder meer over identiteiten en coëxistentie.
« Ik verwacht van het Senegalese publiek dat we kunnen debatteren over hoe samen te leven, hoe niet vast te komen te zitten in identiteiten », legt hij uit. Hij wijst op de gastvrijheid van het land, de religieuze coëxistentie en de culturele kruising, allemaal elementen die volgens hem het dialoog tussen identiteiten voeden.
Deze openheid richting het publiek komt tot uiting in de gekozen locaties. De ontmoetingen worden aangekondigd bij het Institut Français de Dakar, in boekhandels, aan de Université Cheikh Anta Diop en in scholen, zodat de uitwisseling een breed publiek bereikt.
Onder de deelnemers bevinden zich Mohamed Mbougar Sarr, Gaël Octavia, Bessora, Gauz’, Mabrouck Rachedi, Ken Bugul, de perscartoonist Odia en uitgeveres Élisabeth Dadoul. Het programma omvat ook de overdracht tussen twee generaties van « La Fabrique des mots », gewijd aan literaire overdracht en het begeleiden van nieuwe stemmen.
