Het 5e Afrikaanse Forum over “Bedrijven en Mensenrechten” is gisteren, dinsdag 29 september 2026, in Dakar van start gegaan onder het thema: “Het recht op een schone, gezonde en duurzame leefomgeving realiseren door een verantwoorde bedrijfsvoering.” Het evenement loopt tot en met donderdag 1 oktober en brengt vertegenwoordigers van overheden, bedrijven, mensenrechtenorganisaties, vakbonden, gemeenschappen en internationale partners samen. De werkzaamheden richten zich op de verantwoordelijkheid van bedrijven, de bescherming van het milieu, de toegang tot rechtspraak en de uitvoering van nationale actieplannen.
Namens Dr. Mathias Nab, directeur van het Regionale Servicecentrum van de UNDP voor Afrika, en mevrouw Catherine Phuong, vertegenwoordiger van UNDP in Senegal, herinnerde men eraan dat dit forum vijf jaar geleden in Accra geboren werd vanuit de wens om een Afrikaans platform te creëren dat de VN-richtlijnen vooruit helpt, rekening houdend met de realiteiten en prioriteiten die kenmerkend zijn voor Afrika. Volgens haar ligt de uitdaging nu in het omzetten van engagement in concrete daden.
“Afrika heeft behoefte aan investeringen, aan infrastructuur, aan industrialisatie en aan werkgelegenheid,” onderstreepte zij, terwijl zij benadrukte dat groei moet samengaan met respect voor mensenrechten, milieu en de gemeenschappen. Voor UNDP betekent verantwoorde bedrijfsvoering de integratie van due diligence op het gebied van mensenrechten en milieu in economische activiteiten en in waardeketens. Het forum biedt ook een gelegenheid om terug te blikken op de vorderingen sinds de eerste editie. Verschillende Afrikaanse landen hebben nationale actieplannen ontwikkeld of aangenomen die bedrijven en mensenrechten adresseren. UNDP verwelkomde de recente aanvaarding van Malawi’s nationaal actieplan. Ook Senegal maakt deel uit van deze beweging. Onder impuls van het Ministerie van Justitie heeft het land zijn nationaal actieplan ontwikkeld na een participatief proces waarbij publieke instellingen, bedrijven, vakbonden, maatschappelijke organisaties, lokale gemeenschappen en experts worden betrokken. Het document werd technisch goedgekeurd in september 2025 en wacht op politieke goedkeuring. Voor de Senegalese regering past deze aanpak in de wens om de governance van gevoelige economische sectoren, met name de extractieve industrieën, te versterken. Dit valt samen met een periode waarin Senegal aan een nieuwe ontwikkelingsfase begint, met de exploitatie van olie- en gasreserves. De Minister van Justitie, procureur-generaal, Maître Moussa Sarr, herinnerde eraan dat de Senegalese grondwet het beginsel bevestigt dat natuurlijke hulpbronnen toebehoren aan het volk. De uitdaging is dan ook om ervoor te zorgen dat de exploitatie daarvan ten goede komt aan de huidige generaties zonder de rechten van toekomstige generaties in gevaar te brengen.
Het milieu, een kwestie van mensenrechten
De keuze voor dit vijfde forumonderwerp getuigt van de groeiende plaats van milieuvraagstukken op de Afrikaanse mensenrechtenagenda. Benjamin Moreau, adjunct-regiovertegenwoordiger van het VN-kantoor voor Mensenrechten in West-Afrika, benadrukte dat de schendingen van het milieu verder gaan dan enkel de degradatie van ecosystemen.
Vervuiling van water en lucht, bodemdegradatie, ontbossing, blootstelling aan toxische stoffen en de effecten van klimaatverandering hebben directe consequenties voor gezondheid, voeding, huisvesting, werk, bestaansmiddelen en in bredere zin voor menselijke waardigheid. OHCHR meent dat de vraag niet langer is of het recht op een gezonde omgeving een mensenrecht is, maar hoe staten en bedrijven dit recht effectief kunnen waarborgen.
Deze problematiek heeft bovendien een belangrijke economische dimensie. Volgens cijfers die werden aangehaald in de toespraak van de Minister van Justitie verliest Afrika jaarlijks bijna 195 miljard dollar door milieuschade, illegale financiële stromingen en niet-duurzame exploitatie van hulpbronnen.
Achter deze verliezen schuilen zeer reële sociale gevolgen. Vissers zien hun bronnen krimpen, veehouders ondervinden steeds meer moeilijkheden bij het krijgen van water en sommige bevolkingsgroepen worden blootgesteld aan vervuiling of zien hele gemeenschappen hun bestaansmiddelen zien verzwakken door de degradatie van natuurlijke bronnen.
“De Staat beschermt, het bedrijf respecteert, het slachtoffer krijgt herstel”
In de kern van de discussies staat de vraag naar verantwoordelijkheid. Minister Moussa Sarr herinnerde aan de drie pijlers van de VN-richtlijnen: “De Staat beschermt, het bedrijf respecteert en het slachtoffer krijgt herstel.” Deze volgorde verplicht de overheden om schendingen te voorkomen, de bedrijven om mensenrechten en milieu in hun beslissingen te integreren en de slachtoffers om toegankelijke en doeltreffende rechtsmiddelen te hebben. Wat betreft dit laatste punt, wil het Ministerie van Justitie de toegang van getroffen gemeenschappen tot de rechtsgangen vergemakkelijken, de training van rechters en juristen op het gebied van milieu- en mensenrechten versterken en niet-juridische klachtenprocedures stimuleren in samenwerking met de Nationale Commissie voor Mensenrechten.
Nog tal van uitdagingen
Ondanks de vooruitgang erkennen de deelnemers dat het pad nog lang is. Benjamin Moreau wees op de aanhoudende dwangmigraties, gevaarlijke arbeidsomstandigheden, milieu-degradatie, het verlies van bestaansmiddelen en moeilijkheden bij toegang tot rechtspraak in verschillende Afrikaanse landen.
Het tempo van aanneming en vooral de implementatie van nationale actieplannen blijft een uitdaging. Voor OHCHR is het niet langer voldoende om het aantal aangenomen plannen te verhogen; men moet zorgen voor effectiviteit en impact op de bevolkingen en de gemeenschappen.
Daarom stelde de vertegenwoordiger van OHCHR voor dat de komende vijf jaar ten minste tien extra Afrikaanse staten ondersteunt worden bij het ontwikkelen en aannemen van hun nationale actieplan, terwijl tegelijkertijd de opvolging en uitvoering van reeds bestaande plannen worden versterkt.
Versnellen van de implementatie
Voor Dami Lola Olahoui, lid van de VN-werkgroep over ondernemingen en mensenrechten, hebben de afgelopen vijftien jaar vooruitgang gebracht in kennis en verspreiding van de VN-richtlijnen. Maar investeringen in landbouw, de extractieve industrie, bouw en infrastructuur blijven grote stappen vereisen in het licht van klimaatcrises, biodiversiteitsverlies en vervuiling.
Zij vestigde ook de aandacht op de risico’s die verbonden zijn aan de uitbouw van de digitale economie en datacenters, met name wat water- en energieverbruik betreft. Het uiteindelijk doel is dus economische ontwikkeling, werkgelegenheid en bescherming van mensenrechten en milieu met elkaar verzoenen.
Buiten de constateringen hoopt het forum te resulteren in concrete acties. De deelnemers worden uitgenodigd na te denken over due diligence op gebied van mensenrechten en milieu, over water- en sanitaire toegang, over landrechten, bescherming tegen toxische stoffen en hittegolven, governance van kritieke mineralen, een rechtvaardige transitie en de bescherming van arbeiders, vrouwen, kinderen en kwetsbare gemeenschappen.
OHCHR benadrukte het belang van het betrekken van de betrokken bevolkingen bij beslissingen die hun land, werk, bronnen en toekomst raken. “Een rechtvaardige transitie kan niet gebouwd worden voor mensen zonder samen met hen te bouwen,” herhaalde Benjamin Moreau. Voor Senegal is de ambitie om te profiteren van de Dakar-ruis rond uitwisselingen om de regionale samenwerking te versterken en de uitvoering van diens eigen nationaal actieplan vooruit te helpen. Het land wil deze aanpak verankeren in de visie Senegal 2050, waarin de mens centraal staat in het beleid van de overheid.
