Papa Samba Dembélé, docent en psychosociaal begeleider van jongeren in moeilijkheden die in Canada woont, onderstreept in zijn boek ‘’Les nombrils’’ het dringende belang om de Afrikaanse wortels van het gemeenschapsleven te bewaren, tegenover een moderne wereld die wordt beheerst door de ‘’verspreiding’’ en de ‘’val van het individualisme’’.
Uitgegeven in mei 2025 bij Bouquinbec, is ‘’Les nombrils’’, een nieuwe filosofische allegorie in de vorm van een verhaal, een voorstelling van identiteitscrisis in een Afrikaanse samenleving die onder de invloed van moderniteit probeert overeind te blijven.
‘‘Tussen sociale tragedie, bijtende satire en een initiatiele zoektocht is ‘Les nombrils’ een filosofisch verhaal over identiteit, de val van het individualisme en de urgentie om onze wortels te bewaren’’, aldus de auteur tijdens een presentatie in de hoofdstad van het spoor, in aanwezigheid van vrienden, literaire figuren en familieleden.
‘‘Wanneer men over wortels spreekt, verwijzen die niet alleen naar bomen, maar naar onze oorsprong’’, verduidelijkte Papa Samba Dembélé, geboren in Thiès waar hij heeft gestudeerd. Hij gaf les van 2006 tot 2013 in Senegal, voordat hij zich in het Grote Noorden vestigde.
Het boek van 42 pagina’s beelden een paar, Ibrahim en Nafsine, uit dat zich in de stad heeft gevestigd en daarmee de band met hun geboortedorp verzwakt heeft.
‘‘Zij worden op een ochtend wakker en ontdekken met ontzetting dat hun navel mysterieus verdwenen is. Dit ogenschijnlijk onschuldige detail wordt het symbool van een duizelingwekkend identiteitsverlies,’’ staat op de omslag van het boek. Het markeert het begin van een zoektocht: is het een vloek? Een onbekende ziekte en het gevolg van heksenijzer? Hun zoektocht dompelt hen onder in een samenleving waar traditie en moderniteit op botsen en waar het verlies van wortels kan leiden tot drijvingen en onzekerheden,» klinkt het.
‘‘Door te leven in de verering van het ego, in het individualisme en het hectische tempo van de metropolen, dragen we gaandeweg de littekens van onze vergetelheden op ons lijf,’’ verklaart Dembélé.
‘‘Als het drama Ibrahim en Nafsine treft, is dat omdat zij een pad belichamen dat veel van ons kennen,’’ vervolgt hij.
‘‘Toen ze hun geboortedorp verlieten om in de hoofdstad succes te maken, vielen ze geleidelijk ten prooi aan de val van bourgeoisie-succes en individualisme,’’ legt de auteur uit.
Op psychologisch vlak is Ibrahim, zo verduidelijkt hij, ‘‘het beeld zelf van de moderne mens, gerustgesteld door zijn professionele successen en zijn uiterlijkheden’’. ‘‘Hij denkt dat om modern te zijn, men moet blijven kijken naar voren en versnellen.’’
Op een bepaald moment zegt de oude wijze Sory tegen de hoofdpersoon Ibrahim: ‘’je hebt ervoor gekozen omhoog te kijken in plaats van naar beneden te kijken.’’
‘‘Waarom naar beneden kijken? Mijn toekomst ligt boven, in de hemel,’’ repliceert hij.
De twee personages Ibrahim en Nafsine zijn ‘‘de symbolen van een hedendaagse ontsporing’’, gekenmerkt door de ‘‘vervanging van de echte aanwezigheid door virtuele communicatie’’ of door ‘‘de fysieke aanwezigheid door een bankoverschrijving’’, zo heeft Papa Samba Dembélé opnieuw benadrukt.
Tijdens de verwijten van de oude Sory relatifert Nafsine: ‘‘Toch roepen we naar het dorp’’ en hij blijft erbij: ‘‘het volstaat niet om te bellen, je moet ernaartoe gaan en weer verbinding maken met je wortels’’.
De auteur betreurt het feit dat men niet langer de tijd neemt om lange afstanden af te leggen om een oudere hand te schudden, om onder de praatboom te zitten, zoals vroeger, toen er nog geen sprake was van een verstrooiing waarbij iedereen op een telefoon gefocust was.
“Het zijn dit soort dingen die terug moeten keren, want zij creëerden die band,” pleit hij, tegen het hedendaagse drama waarbij een familie met veel mensen toch eenzaamheid kan voelen omdat er geen tijd wordt genomen om met elkaar te praten. Een absurde situatie illustreert hij met het voorbeeld van mensen die naast elkaar zitten en sms’en.
Voor hem vormen dit evenveel aanknopingspunten om in de maatschappij te diskuteren, en de generatie die voor de komst van de mobiele telefoon leefde, kan volgens hem profiteren van zijn ervaring om ‘‘deze rijkdom te bewaren’’.
Een knipoog naar de emigranten
Het werk spreekt ook emigranten aan die hun vaderland hebben verlaten. Dembélé, wiens reizen door de wereld hem heeft doen inzien hoe mooi zijn geboorteland is, vertelt dat hij door gesprekken met Senegalezen in Montréal had kunnen overtuigen om een ticket te kopen om naar Senegal te reizen, waar zij al lange tijd niet naartoe waren teruggekeerd.
De auteur maakte van zijn werk gebruik om ‘‘onverschilligheid’’ en de ‘‘koude bureaucratie’’ aan de kaak te stellen die problemen voortdurend classificeren, zelfs in tijden van urgentie, en om te waarschuwen voor het verwaarlozen van lezen in een digitale samenleving.
‘‘Het hoofdbericht dat ik via dit boek wilde overbrengen,’’ vertelde de auteur aan APS, ‘‘is dat je nooit alleen moet opgroeien, want een individu wordt nooit geboren in isolement; hij heeft zijn gemeenschap, zijn familie, anderen nodig, de mens is een sociaal wezen.’’ Hij spreekt zelfs van een waarschuwing over de urgentie om terug te keren naar de oorsprong.
‘‘Zonder wortels, hoe machtig iemand ook is, valt de boom om bij de wind,’’ waarschuwt de nieuwsschrijver, die voor de omslag van zijn boek de afbeelding van een boom, met name de baobab, koos – symbool van verankering zoals geliefd bij de poète président Léopold Sédar Senghor.
Sprak men van een ’’chef-d’œuvre’’, dan noemde Amadou Gallo Fall, schrijver en docent taal en communicatie aan de Université Gaston Berger (UGB) en aan de École Polytechnique de Thiès (EPT), het zo: hij zei dat hij nog hongerig bleef na het lezen van het boek in één nacht. ‘‘Papa Samba geeft ons het begin van iets,’’ aldus hij.
Wat betreft de vorm ziet hij in het verhaal een ‘‘cinematische textuur’’ die doet denken aan Sembène Ousmane.
Papa Samba Dembélé zegt dat hij nog andere projecten heeft, vooral op het gebied van Afrikaanse didactiek, een veld waarin hij in Canada actief is en waar hij ook heeft meegewerkt aan leerboeken.
