In maart 2014 werd de senegaleze wet tegen tabak aangenomen met als doel een doorbraak te forceren in de bescherming van de bevolking tegen tabaksgebruik. Twaalf jaar later blijven de door de wet voorziene verboden grotendeels onuitgevoerd. Terwijl verkooppunten als paddenstoelen uit de grond schieten, en shisha en de nieuwe nicotineproducten jongeren aantrekken, beschrijven de actoren in de strijd tegen tabak een inertie die Senegal tot de laatste positie in Afrika in deze volksgezondheidsoorlog heeft gebracht.
Twaalf jaar na de goedkeuring van de anti-tabakswet worstelt Senegal nog steeds met de handhaving van zijn eigen regels. In overheidsinstanties, restaurants, cafés, hotels, op de werkvloer of zelfs in sommige gezondheidsinstellingen is het geen zeldzaamheid dat consumenten in alle rust roken. Een realiteit die, volgens meerdere betrokkenen bij de strijd tegen tabak, de mislukking aantoont van een publiek beleid dat al meer dan tien jaar over een juridisch kader beschikt. Voor Amadou Moustapha Gaye, voorzitter van de Ligue Sénégalaise Contre le Tabac (LISTAB), ligt de conclusie voor de hand: « Sénégal is een openlucht rookruimte geworden. »
Een krachtige formulering die volgens hem de onmacht van de overheid illustreert om een wetgeving toe te passen die op 14 maart 2014 werd aangenomen. Destijds werd de wet geprezen als een majeure vooruitgang. Rookverbod in openbare ruimten, regulering van reclame, bescherming van minderjarigen: de tekst had als doel Senegal af te stemmen op de internationale normen op het gebied van volksgezondheid. Maar in de praktijk zijn meerdere essentiële bepalingen nooit volledig geïmplementeerd. Een van de belangrijkste knelpunten is het ontbreken van bepaalde uitvoeringsbesluiten.
Volgens LISTAB ligt het decreet met betrekking tot de opening en sluiting van tabakswinkels nog steeds in de administratieve circuits op de plank. Het gevolg: de commercialisatie van tabaksproducten blijft toenemen zonder echt toezicht. Deze situatie doet zich voor terwijl Senegal in 2005 het kaderverdrag van de Wereldgezondheidsorganisatie inzake de bestrijding van tabak (FCTC) heeft geratificeerd. Dit internationale verdrag verplicht staten om sterke maatregelen te nemen om tabaksgebruik te verminderen en de bevolking te beschermen tegen blootstelling aan rook. Op het terrein merken de voorvechters van de strijd tegen tabak juist de opkomst van nieuwe uitdagingen. Elektronische sigaretten, verwarmde tabaksproducten, nicotinezakjes en shisha winnen terrein onder een steeds jonger wordende bevolking. In Dakar bijvoorbeeld zijn shisha-voorzieningen de afgelopen jaren toegenomen, wat de zorgen van volksgezondheidsexperts voedt.
Tabak in Senegal: LISTAB betwist de resultaten van de Global Adult Tobacco Survey (GATS). De recente publicatie van de resultaten van dit onderzoek, uitgevoerd met steun van de ANSD (Agence nationale de la statistique et de la démographie), heeft eveneens vragen opgeworpen. De studie meldt een aanzienlijke daling van het tabaksgebruik in Senegal. Een conclusie die door LISTAB wordt betwijfeld. Volgens de verantwoordelijken wordt de duidelijke toename van verkooppunten, de opkomst van vaping en de groeiende aanwezigheid van nicotineproducten bij jongeren moeilijk te rijmen met zo’n evolutie. Naast de statistische discussie rijst nu de vraag over governance van de strijd tegen tabak. LISTAB vraagt om een audit van de financiering van dit publiek beleid en een onafhankelijke evaluatie van de beheermechanismen van de middelen die door de verschillende actoren in de sector worden ingezet. De organisatie roept ook de autoriteiten op om de uitvoering van de verplichtingen onder de kaderverdrag van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) te versterken, met name wat betreft de bescherming van het beleid tegen elke invloed van de tabaksindustrie.
Naarmate de komende bewustwordingscampagnes dichterbij komen, menen de actoren in de strijd tegen tabak dat de inzet verder gaat dan de loutere regelgeving. Voor hen gaat het erom of Senegal nog in staat is om zijn verplichtingen om te zetten in concrete acties. Want achter de teksten, decreten en statistieken blijft een harde realiteit bestaan: elk jaar worden duizenden Senegalese blootgesteld aan de gevolgen van zowel actief als passief roken, terwijl nieuwe consumptienemers, vaak heel jong, verslaving aan nicotine ontwikkelen. Twaalf jaar na de stemming van de anti-tabakswet blijft de belofte van effectieve bescherming van de bevolking voor velen onvervuld.
