— Overleden op 98-jarige leeftijd, de auteur van « Het ambigu verhaal » leverde in 1981 zijn beschouwing over het Westen, de koloniale school, de machten in Afrika en de eenheid van het continent.
Romanschrijver, minister, man van cultuur, afkomstig uit een aristocratische Toucouleur-familie uit de vallei van de rivier de Senegal, Cheikh Hamidou Kane is op 4 oktober 2026 overleden, op 98-jarige leeftijd. Twee dagen later repubbliceerde Jeune Afrique een interview dat de schrijver had gegeven aan journalist Philippe Decraene, verschenen in nummer 1092 van 9 december 1981. De tekst werpt licht op de gedachtewereld van iemand die zich tegelijk gevoed voelde door westerse cultuur en gehecht aan zijn wortels.
Het is in Frankrijk, waar hij naartoe trok om professor filosofie te worden, dat de schrijver zegt de macht van het Westen te hebben gemeten. Daar leert hij de Fransen kennen, nadat hij eerst « les hommes blancs » had ontmoet. Hij zegt niet vreemd te staan aan het westerse denken, maar het « potentieel van geweld » van dat universum drukte hem neer. Wat hem versteld deed staan, was het contrast tussen « hun cultureel humanisme » en het politieke geweld dat Europeanen jegens zichzelf en tegenover anderen hebben uitgeoefend. Hij zei tegelijk ontroerd en gefascineerd te zijn.
Vraagt men naar Afrika’s cultureel trauma, wijst Cheikh Hamidou Kane in eerste instantie op de ongelijkheid van de uitwisseling. Afrikanen die aan Europese universiteiten zijn opgeleid en in leidende posities geplaatst, dragen volgens hem de concepten van de enige beschaving, namelijk de westerse, uit en worden zo « medeplichtigen ». De ruzie tussen marxisten en niet-marxisten lijkt hem secundair, want deze categorieën « blijven ons vreemd ».
Het ergste, naar zijn inzicht, is de abrupte breuk van het kind met zijn traditionele omgeving reeds op de kleuterschool. Zijn « onmisbare substantie », legt hij uit, is zijn « foulanité »: geboren te zijn als Toucouleur en Pulaar te spreken.
De schrijver beoordeelt de massale verstedelijking als « ernstig » en roept de verantwoordelijken in de politiek op om hun hele strategie voor het ontwikkelen van het continent grondig te herzien. Wat betreft dictaturen weigert hij elk fatalisme: hoe verder men verwijderd is van de koloniale periode, hoe meer het risico afneemt. De Afrikanen hadden volgens hem geen politieke ervaring en hun regeringsmodel was het model van de koloniale goberneurs. Zij hebben, volgens hem, het geheugen aan het consensus dat aan traditionele samenlevingen ten grondslag lag, verloren.
Wat de militaire regimes betreft, geeft hij toe dat de inval van de legers soms nuttig is geweest, zonder onmisbaar te zijn. Het kan slechts tijdelijk zijn, en de plicht van de militairen is zich « uit zichzelf terug te trekken ». De afwisseling, voegt hij toe, onttrekt elke rechtvaardiging aan hun inmenging.
Wat betreft het panafrikanisme verklaart Cheikh Hamidou Kane zich een voorstander van het federale idee. De kleine staten die voortkomen uit de koloniale erfenis zijn niet erg levensvatbaar, meent hij. Het had ten minste de oude federaties van Frans-West-Afrika en Frans-Equatoriaal-Afrika behouden moeten blijven, en misschien is het nu wel tijd om ze opnieuw te creëren, aangezien de Afrikanen nu « balansen » hebben opgemaakt en hun mogelijkheden nauwkeurig hebben ingeschat.
