Vijf jaar na Covid-19 spoort de internationale gemeenschap aan lessen te trekken uit een gezondheidscrisis die miljoenen mensen het leven heeft gekost en de gezondheidszorg en economieën diep heeft ontwricht. In ONU Info kijkt journalist Daniel Dickinson terug op de inspanningen die zijn ondernomen om een toekomstige pandemie beter te kunnen anticiperen en de tekortkomingen die tijdens de vorige crisis aan het licht kwamen te verminderen.
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) zijn meer dan 7 miljoen mensen aan Covid-19 overleden. De pandemie heeft ook de gezondheidsdiensten zwaar op de proef gesteld, de economische activiteit verstoord en de aanzienlijke ongelijkheden tussen landen wat betreft toegang tot vaccins, testen en behandelingen benadrukt. Voor de secretaris-generaal van de VN, António Guterres, was de internationale reactie tegelijk gekenmerkt door ‘menselijk vernuft’ en door tekortkomingen in de paraatheid. De vaccins zijn onder meer met een uitzonderlijke snelheid ontwikkeld, maar de meest kwetsbare bevolkingsgroepen waren vaak het minst beschermd.
Het vraagstuk gaat tegenwoordig verder dan enkel het beheersen van een uitbraak wanneer die zich voordoet. Virussen kennen geen grenzen; een ziekte die in één land opspeelt kan zich snel wereldwijd verspreiden. ONU Info benadrukt hierbij het belang van versterking van de epidemiologische bewaking, van gegevensdeling, van onderzoek en ontwikkeling, en van toegang tot vaccins, diagnostische hulpmiddelen en behandelingen.
De voorbereiding berust ook op een bredere visie op gezondheid. Het artikel benadrukt de aanpak ‘One Health’, die menselijke gezondheid, diergezondheid en de gezondheid van ecosystemen nauw met elkaar verweven beschouwt. Deze aanpak wordt vooral gerechtvaardigd door het feit dat meer dan 60% van de opkomende infectieziekten waarschijnlijk van dieren op mensen overspringt. Daarom blijkt de bewaking van de interacties tussen mensen, dieren en hun omgeving een belangrijk onderdeel van preventie.
De ongelijkheid blijft echter centraal. De Covid-19-crisis heeft aangetoond dat staten met sterke industriële en financiële capaciteiten beter in staat waren snel toegang te krijgen tot vaccins, tests en behandelingen. Voor ONU Info moet rechtvaardigheid zich nu uitbreiden tot expertise, financiering, productiecapaciteit en de middelen die nodig zijn om te kunnen reageren op een gezondheidsnoodgeval. Pandemische paraatheid kan dus niet uitsluitend rusten op de middelen van de rijkste landen.
Een belangrijke vooruitgang werd geboekt met de in mei 2025 aangenomen WHO-pandemieverdrag. Het gaat om de eerste wereldwijd juridisch bindende overeenkomst die gericht is op preventie, paraatheid en respons bij pandemieën. Maar de uitvoering vereist nog de aanname van een bijlage over het systeem voor toegang tot pathogenen en het delen van voordelen, bekend onder de afkorting PABS. Dit mechanisme moet onder meer de uitwisseling van monsters van pathogenen regelen, terwijl landen die ze nodig hebben toegang krijgen tot vaccins, diagnostische hulpmiddelen en behandelingen die voortvloeien uit dit onderzoek.
Zodra deze bijlage is aangenomen, kan het verdrag ter ondertekening worden geopend en vervolgens geratificeerd door staten. Inwerkingtreding vereist 60 ratificaties. Het systeem voorziet ook in een wereldwijd netwerk voor toeleveringsketens en logistiek, evenals een financieel mechanisme bedoeld om de nationale capaciteiten voor preventie, paraatheid en respons te versterken.
Om beter gewapend te zijn tegen een nieuwe crisis zal de internationale gemeenschap op meerdere fronten moeten handelen: zo veel mogelijk voorkomen dat uitbraken ontstaan en zich verspreiden, de paraatheid versterken, de continuïteit van essentiële gezondheidsdiensten waarborgen en in snel tempo extra middelen kunnen mobiliseren. Diversificatie van productiecapaciteit en versterking van leveringsketens vormen ook belangrijke uitdagingen.
Deze doelen vereisen duurzame en voorspelbare financiering, maar ook een juridisch kader dat effectieve samenwerking tussen staten mogelijk maakt. In dit verband zal de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 25 september 2026 in New York een topniveau-bijeenkomst houden over preventie, paraatheid en respons bij pandemieën. Wereldleiders moeten onder meer spreken over internationale coördinatie, financiering en eerlijke toegang tot medische leveringen. Een politiek document dat nieuwe toezeggingen moet formaliseren wordt verwacht.
Daniel Dickinson herinnert eraan dat het onmogelijk is te weten wanneer de volgende pandemie zal toeslaan. Maar de ervaring met Covid-19 laat zien dat wachten tot ziekenhuizen het overstroomd zijn om actie te ondernemen te laat zou zijn. De voorbereiding moet dan ook tussen twee crises door voortgezet worden, via versterking van de gezondheidsstelsels, verbetering van vroegtijdige waarschuwingssystemen, ontwikkeling van onderzoek en een internationale samenwerking die een gezamenlijke reactie kan waarborgen. De bescherming van een bevolking tegen een nieuwe sanitaire dreiging hangt dus in grote mate af van de bereidheid van staten om samen te handelen voordat de crisis hun grenzen overschrijdt.
