8 maart, Internationale Vrouwendag, bood een symbolisch kader aan een hoogstaande intellectuele reflectie over een van de meest markante vrouwelijke figuren in de Afrikaanse literatuur.
In de lokalen van Amani TV leidde professor Abdoulaye Elimane Kane, filosoof en voormalig minister van Communicatie en Cultuur, een magistrale lezing gewijd aan de Grande Royale, de centrale figuur uit Cheikh Hamidou Kane’s roman L’Aventure ambiguë. Het evenement, meesterlijk gemodereerd door de schrijfster en professor klassieke talen Fatimata Diallo Ba, bracht een panel van toonaangevende intellectuelen samen: filosoof Souleymane Bachir Diagne, schrijver en minister-consulent Amadou Tidiane Wone, Dr. Ebrima Sall, en journalisten Mademba Ndiaye en Hamet Ly.
Verre van een louter literaire creatie vindt de Grande Royale haar inspiratie in een werkelijk bestaan. Volgens de onthullingen van professor Kane gaat het om Binter Racine Kane, geboren in 1886 en overleden in 1974. “Zij was de volle tante van de grootvader van Cheikh Hamidou aan vaderskant en van de grootmoeder aan moederskant. Zij had dus de status van grootmoeder ten opzichte van de auteur,” verduidelijkte de spreker, die deze autoritaire figuur persoonlijk kende.
Met een imposante lengte van ongeveer 1,80 meter, hoge jukbogen en een breed gezicht, bezat Binter Racine Kane een natuurlijke uitstraling versterkt door haar sociale positie. “Het is haar sociale status die haar die autoriteit verleent en die door iedereen die haar kende, werd erkend,” benadrukte Kane, die verwees naar de bijzondere positie van vrouwen in bepaalde Afrikaanse families, vooral wanneer zij de zussen van de vaders zijn.
Het hart van de lezing lag bij de iconische scène waarin de Grande Royale de Dialobés-assemblée bijeenroept om het sturen van kinderen naar de koloniale school te verdedigen. Kane analyseerde de geometrische opstelling van deze bijeenkomst, waarin mannen en vrouwen elk aan twee zijden van een vierkant staan, wat volgens hem vooruitloopt op de absoute gelijke representatie in de Senegalese wet van 2010.
De spreker gebruikt krachtige metaforen uit het dagelijkse leven. “Zaden hebben we broodnodig om te eten, maar we verdelen er een deel van om het in de aarde te begraven. Het vergaat, dat is de voorwaarde voor herleving,” herhaalde de spreker aan de hand van het romanverhaal. Deze agrarische metafoor dient als rechtvaardiging voor het schijnbare offer van het sturen van kinderen naar een buitenlandse school.
De bekendste uitspraak van het personage, gericht aan de jonge Samba Diallo, roept op tot een genuanceerde interpretatie. “Leer de kunst om te overwinnen zonder gelijk te hebben,” zo luidt het, aldus Kane. “Het moet op twee niveaus begrepen worden: op het eerste niveau gaat het om het verwerven van technieken; op het tweede niveau bevat de uitspraak ironie en terughoudendheid,” verduidelijkte hij, eraan toevoegend dat technisch leren niet ten koste mag gaan van de ethische waarden van de Dialobés.
Het debat over hybride identiteit
De tussenkomst van filosoof Souleymane Bachir Diagne verrijkte het debat over de identiteitsvraag. Volgens Diagne belichaamt de Grande Royale een dynamische visie op identiteit, in tegenstelling tot een star identitair denken. “Identiteit is een identiteit in beweging,” betoogde hij tijdens de sessie, met als voorbeeld dat de islamitische beschaving zelf in staat was open te staan voor het Griekse erfgoed ondanks haar politieke dominantie over de Byzantijnse wereld.
De filosoof waarschuwde tegen culturele petrificatie: “Als mijn hele visie op identiteit is dat zij bedreigd wordt door externe krachten, dan heb ik een verkromde defensieve identiteit.” De tragische dood van Samba Diallo in de roman, vermoord door “de waanzinnige” die getraumatiseerd is door het Westen, illustreert volgens hem het mislukken van het kruisbesef van identiteiten in plaats van hun interpenetratie.
Schrijver Amadou Tidiane Wone benadrukte het vooruitstrevende karakter van Grande Royale in de bevestiging van vrouwelijk gezag. Haar moed om een gemengde assemblee bijeen te roepen en te verklaren dat “vanaf nu het zo zal blijven” markeert volgens hem een protofeministische figuur. Dr. Ebrima Sall vulde aan door op te merken dat tal van scholen tegenwoordig de naam “Grande Royale” dragen, wat wijst op de transformatie van het personage tot archetype.
Toch herinnerde de moderator Fatimata Diallo Ba eraan dat, ondanks deze autoriteitsfiguren, “de grote meerderheid van de vrouwen in dit land nog steeds minderjarig blijft,” vooral in het familierecht waar zij nooit volledig meerderjarig worden verklaard. Kane erkende de bestaan van “zware sociale gewontes” en “vertragingen in juridische beslissingen”, verwijzend naar de debatten rondom de herziening van het familiewetboek uit 1972.
Het onmogelijke identitaire fundamentalisme
Bij een vraag naar de dreiging van een “identitair fundamentalisme” bij mensen die het Westen als geheel afwijzen, bleef professor Kane categoriek. “Het is vandaag moeilijk om identitair fundamentalisme te praktiseren,” stelde hij, en benadrukte dat techniek het enige culturele gegeven is dat volledig universaliseerbaar is. Hij herinnerde eraan dat zelfs de meest conservatieve religieuze leiders moderne technologieën gebruiken, waardoor een totale afsluiting tegenstrijdig zou zijn.
De spreker ontkrachtte ook de illusie van “schone” culturen, en onderstreepte dat Pulaar zelf een hybride taal is waarin “60% van de termen echt Pulaar zijn, maar de overige 40% hebben we gemeenschappelijk met het Wolof en Serer, of ontleend aan Soninké, Mandingue, Arabisch en Frans.”
Tot slot benadrukte de moderatrice nog eens de ware betekenis van 8 maart. “Ik weet niet of vandaag een feestdag is. Voor mij is het een dag van strijd en van het inzet om de rechten van vrouwen daadwerkelijk te realiseren,” sprak ze krachtig, onderstrepend hoe de kloof tussen formele rechten en hun praktische toepassing nog steeds bestaat.
