Verzameld op dinsdag 16 september in Niamey tijdens een buitengewone top, brengen de ministers van Justitie van Mali, Burkina Faso en Niger een nieuw hoofdstuk in hun groeiende wantrouwen tegenover internationale instellingen. Volgens meerdere bronnen die Jeune Afrique heeft geraadpleegd, staan de drie landen, lid van de Alliantie van Sahel-staten (AES), op het punt hun formele uittreding uit het Internationaal Strafhof (ICC) te formaliseren, de rechtbank die belast is met het oordeel over oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocides.
In zijn openingsrede maakte generaal-majoor Mohamed Toumba, waarnemend premier van Niger, duidelijk de wil van de drie staten om “hun aansluiting bij het Rome-Statut dat het ICC heeft opgericht” te herdefiniëren. Een Maliënse bron die dicht bij de zaak staat bevestigt aan Jeune Afrique dat “de teksten klaar zijn”, wat wijst op een gangbare aankondiging in de komende dagen.
Deze breuk met Den Haag gaat hand in hand met een ambit ieus project: de oprichting van een Sahélische Strafrechtbank voor de Rechten van de Mens (CPS-DH). Deze regionale instelling zal de behandeling toevertrouwd krijgen van internationale misdaden, georganiseerde criminaliteit en terrorisme dat de regio treft. Het plan gaat gepaard met de bouw van een hoogbeveiligde gevangenis bedoeld om de veroordeelden uit de drie landen te huisvesten.
Voor Mohamed Toumba is deze stap noodzakelijk: volgens hem zijn de beslissingen van het ICC “uitsluitend gericht op Afrikaanse landen en hun leiders”. De Nigerese premier trekt nog verder zijn oordeel door te stellen dat dit instituut “uitgroeide tot een instrument van repressie tegen Afrikaanse landen, ten dienste van de aanhangers van het imperialistische orde om elke poging tot emancipatie te onderdrukken”.
Een Malinese advocaat die JA (Jeune Afrique) te woord stond, ziet in deze beweging eerder een poging tot “ontsnappen aan internationale vervolging” door deze leiders die regelmatig worden beschuldigd van mensenrechtenschendingen.
Het ICC verdedigt zijn Afrikaans-Bilan
Deze beschuldigingen laten Margot Tedesco, woordvoerster van het ICC voor Mali, niet onverschillig. Zij herinnert eraan dat “het vooral Afrikaanse landen zijn die bij het ICC een klacht hebben ingediend, met name in Congo (RDC) of de Centraal-Afrikaanse Republiek”. De woordvoerder benadrukt bovendien dat “het Hof onderzoeken voert in tal van landen buiten het continent, zoals Oekraïne, Georgië, Palestina, Venezuela of de Filippijnen”.
Het voorbeeld van de voormalige Filipijnse president Rodrigo Duterte, door het ICC in maart vorig jaar aan de orde gesteld ondanks de uittreding van Manilla, illustreert volgens haar de universele reikwijdte van dit rechtscollege.
Hoewel de aankondiging mogelijk snel komt, blijft de uittredingsprocedure complex. “Een schriftelijk en individueel verzoek moet naar het ICC worden gestuurd,” verduidelijkt Margot Tedesco. “De procedure neemt ongeveer een jaar in beslag voordat het besluit tot uittreding van kracht wordt,” voegt ze eraan toe namens Jeune Afrique.
Een cruciale kanttekening: zodra de uittreding is goedgekeurd, behoudt het ICC zijn bevoegdheid voor reeds geopende onderzoeken. In Mali, bijvoorbeeld, waar de staat in 2012 het internationale gerecht had ingeschakeld om de misdrijven van de gewapende groeperingen te onderzoeken, kunnen de lopende onderzoeken voortgezet worden. De recente veroordeling van Al-Hassan Ag Abdoul Aziz tot tien jaar gevangenisstraf voor oorlogsmisdrijven en het arrestatiebevel tegen Iyad Ag Ghali tonen aan dat er nog altijd een actieve rechtsgang loopt.
Volgens de voormalige Maliense minister van Justitie Mamadou Konaté, geciteerd door Jeune Afrique, onthult deze stap de ware intenties van de leiders van de Sahel: “AES vervangt het ICC niet; ze begraven het: in plaats van misdaden te berechten, beschermt ze criminelen en maakt ze gerechtigheid tot een wapen in handen van staatsgreepers.”
Deze stap markeert een nieuw hoofdstuk in de strategie van emancipatie van de AES ten opzichte van internationale instellingen, na hun terugtrekking uit ECOWAS en hun herhaalde kritiek op Frankrijk en het Westen.
