De historische wortels van racisme in Frankrijk

De historische wortels van racisme in Frankrijk

19 november 2026

Het racisme is niet geboren uit de hedendaagse controverse; het gaat zelfs terug tot vóór het woord dat het aanduidt. Dat is de these van verschillende historici en sociologen die door Eva Sauphie worden aangehaald in een analyse die op 2 november 2026 door AfriqueXXI werd gepubliceerd. Volgens het artikel zou de haat die is gebaseerd op vermeende afkomst of religie, die in Frankrijk schijnbaar ongecompliceerder is dan ooit, het product zijn van een lange geschiedenis die systematisch voortduurt.

Op 23 oktober, in Trappes, in de regio Île-de-France, opende een man het vuur op voorbijgangers, allen niet-wit, waarbij één persoon om het leven kwam en vijf anderen gewond raakten, waaronder een meisje van 12 jaar. De verdachte zou tegen de politie hebben verklaard zich te willen richten tegen “de zwarten en de Arabieren”. Emmanuel Macron veroordeelde het als een “aanslag met raciale connotatie”, die hij presenteerde als de “eerste” terroristische daad gericht tegen mensen op basis van hun huidskleur of religie. Die formulering veroorzaakte meteen controverse, zo merkt het artikel op, omdat soortgelijke aanvallen eerder al hadden plaatsgevonden. Het ministerie van Binnenlandse Zaken registreerde in 2025 9.737 misdrijven en overtredingen met racistische, xenofobe of anti-religieuze motieven, wat 5% meer was dan het voorgaande jaar.

De tentoonstelling “Aux Origines”, die in Parijs werd getoond in het Musée de la Porte Dorée van 5 juni tot 23 augustus 2026, documenteerde deze discriminaties in cijfers. Volgens een in 2026 gepubliceerd onderzoek van SOS Racisme accepteert de helft van de makelaarskantoren om discriminerende verzoeken van verhuurders over de afkomst van huurkandidaten door te spelen. Op de arbeidsmarkt verlaagt een Maghreb-achtige naam de kans op een uitnodiging voor een sollicitatiegesprek met ongeveer een derde.

De sociologe van het CNRS Solène Brun, mede-auteur van “Witte overheersing”, stelt dat men racisme “met veel luchtigheid” behandelt. Ze vindt het gezond om zich zorgen te maken over de gemakkelde uitingen van racistische uitspraken op bepaalde televisie- of radioprogramma’s, maar roept op tot voorzichtigheid tegenover het idee dat “het vroeger beter was”. Ze vraagt zich af naar het verhaal van de “France Black-Blanc-Beur” uit de jaren tachtig en negentig, alsof het land toen al een samenleving was waarin het prettig was om niet als wit te worden gezien.

Voor haar is het proces dat categoriseert hetzelfde als het proces dat hiërarchiseert: “Op het moment dat men de zwarten uitvindt, vindt men ook de witte uit.” Het artikel herinnert eraan dat deze hiërarchie, ondersteund door geleerden uit de achttiende eeuw, heeft gediend om de slavenhandel van Afrikanen te rechtvaardigen, voordat het in de negentiende eeuw kristalliseerde met het zogenoemde wetenschappelijke racisme. Deze theorieën zijn pas na de Tweede Wereldoorlog ingetrokken.

1492, een historisch keerpunt

Voor veel historici markeert de datum 1492 een kantelpunt, met de expulsie van Joden uit Spanje en het begin van de kolonisatie van Amerika door de Europeanen. Solène Brun ziet hierin een continuïteit tussen deze verschijnselen, hoewel de aard en de omvang van het geweld verschillen. Ze pleit ervoor om nog verder terug te kijken, want racisme ontstaat volgens haar wanneer erfelijkheid, bloed en genealogie in het spel komen. Ze noemt het voorbeeld van Joden die gedwongen tot bekering werden op het Iberische schiereiland, nog steeds verdacht en vervolgd evenals hun nakomelingen, zonder dat huidskleur het belangrijkste kenmerk was.

De historica Aurélia Michel, auteur van “Een wereld in zwart en wit”, plaatst de fabricage van racisme als ideologie die systemisch werkt in de plantage-economie, die vanaf de zestiende eeuw in de Franse koloniën van de Antillen werd ingevoerd. Voor haar gaat het om een project van dominantie, onderdrukking en uitbuiting.

De historicus Francisco Béthencourt, auteur van “Racismes, histoire du racisme, des croisades au XXe siècle”, legt uit dat het racisme van vandaag niet langer een biologische waarheid pretendeert; het heeft zijn toevlucht gezocht tot het culturele domein, door de gemarginaliseerde minderheden te presenteren als niet in staat zich aan te passen. Hij merkt op dat racisme geen formele institutionele steun meer heeft, maar dat zijn informele vorm in werk, onderwijs en huisvesting voortleeft.

Aurélia Michel verwijst ook naar een derde niveau, dat van “politieke affecties die moeilijker te beheersen zijn”, dat zij koppelt aan een klimaat van stigmatisering. Het artikel stelt dat tussen 2020 en 2024 het woord “islam” meer dan 30.000 keer werd uitgesproken op het kanaal CNews. Francisco Béthencourt trekt hieruit de conclusie: “De haat jegens immigrantengroepen is geworden tot een politiek instrument.”

Nadia Vermeer

Nadia Vermeer

Ik ben Nadia Vermeer, adjunct-hoofdredacteur bij AfrikaNieuws. Mijn passie voor journalistiek is ontstaan uit de drang om verhalen te vertellen die verder gaan dan cijfers en feiten, en de mensen en context achter het nieuws te laten zien. Bij AfrikaNieuws wil ik bijdragen aan een eerlijker, rijker en menselijker beeld van Afrika, in de taal van onze lezers.