El Amath Thiam ontrafelt de valstrik van artikel 86 van de Grondwet

El Amath Thiam ontrafelt de valstrik van artikel 86 van de Grondwet

18 november 2026

De samenroeping van de Nationale Vergadering in plenaire zitting, in een context die wordt gekenmerkt door de afwijzing van de herziene begrotingswet (LFR) 2026 en de begrotingsvoorstellen voor 2027 van verschillende ministeries in commissie, doet het debat over het instrument van de wantrouwingsmotie opnieuw opflakkeren. Meester El Amath Thiam, advocaat en tevens voorzitter van de ngo Justice sans frontière, geeft in dit interview zijn analyse van de constitutionele grenzen aan het herhaaldelijk inzetten van deze procedure tijdens één en dezelfde parlementaire zittingsperiode.

Na de afwijzing van de LFR 2026 en van de begrotingsvoorstellen 2027 van verschillende ministeries in commissie, herhaalt de roep om een plenaire zitting van de Nationale Vergadering een fundamentele vraag: hoe ver kunnen parlementsleden gaan bij het inzetten van een wantrouwingsmotie?

De wantrouwingsmotie vormt een essentieel instrument van de parlementaire controle. Ze stelt de Nationale Vergadering in staat de politieke verantwoordelijkheid van de Regering aan te spreken en, indien nodig, haar ontslag te eisen. Dit constitutionele recht kan echter niet als een onbeperkte prerogatief beschouwd worden. De kernvraag is of een wantrouwingsmotie herhaaldelijk en onbeperkt kan worden ingediend gedurende dezelfde zittingsperiode. Naar mijn mening dient men de bepalingen van artikel 86 van de Grondwet, in het bijzonder zijn alinea’s 5 en 6, nauwkeurig te onderzoeken om juridisch gefundeerde antwoorden te geven.

Op welke juridische fundamenten baseert u uw analyse?

Mijn analyse steunt onder meer op de doctrinale reflectie van professor Ismaïla Madior Fall, ontwikkeld in zijn bijdrage getiteld « Over de structurele onmogelijkheid van cohabitation in Senegal ». Hier wordt een belangrijke constitutiële garantie benadrukt: de uitsluiting om een nieuwe wantrouwingsmotie in te dienen tijdens dezelfde parlementaire zittingsperiode nadat een eerste motie is aangenomen. Deze beperking heeft tot doel te voorkomen dat de omverwerping van de Regering een instrument wordt voor een permanente destabilisatie van de instellingen. Het beginsel is fundamenteel: parlementaire controle moet volledig kunnen plaatsvinden, maar ze mag niet leiden tot onbeperkte institutionele instabiliteit.

Mais l’alinéa 6 de l’article 86, relatif à l’engagement de la responsabilité du Gouvernement sur un texte financier, ne prévoit-il pas une procédure particulière de motion de censure ?

Inderdaad. Alinea 6 bepaalt dat de Eerste Minister, na beraadslaging in de Raad van Ministers, de verantwoordelijkheid van de Regering kan inbrengen bij de stemming over een begrotingsvoorstel. In dit scenario wordt het voorstel geacht te zijn aangenomen, tenzij een wantrouwingsmotie, die binnen de volgende vierentwintig uur wordt ingediend, wordt aangenomen onder de voorwaarden die in de voorgaande alinea zijn uiteengezet. Juist de koppeling van deze twee bepalingen roepen een interpretatieprobleem op. Er zijn twee lezingen mogelijk. De eerste houdt in dat alinea 6 een speciale procedure invoert die toelaat een wantrouwingsmotie in te dienen bij elke nieuwe betrokkenheid van de Regering bij een begrotingswet. De tweede houdt dat deze bepaling geen autonoom regime van wantrouwingsmotie creëert en onderworpen blijft aan de beperkingen van alinea 5, waarnaar uitdrukkelijk wordt verwezen. Het is deze tweede lezing die juridisch het meest consistent lijkt.

Waarom sluit u het idee uit dat elke betrokkenheid van de Regering automatisch een nieuwe wantrouwingsmotie opent?

Omdat de verwijzing in alinea 6 naar de voorwaarden uit alinea 5 niet kan worden geïnterpreteerd als een eenvoudige verwijzing naar stemmodaliteiten, zonder rekening te houden met het hele rechtsregime waarnaar wordt verwezen. De specifieke termijn van vierentwintig uur is een procedurele eis. Het betekent niet per se dat de beperking op het indienen van een wantrouwingsmotie tijdens dezelfde parlementaire zittingsperiode wordt opgeheven. Met andere woorden, de specialiteit van een procedure betekent niet automatisch dat zij afwijkt van het algemene kader dat haar regelt. Als de constituerende tekst een expliciete afwijking van de beperking wilde toelaten, had men die duidelijk kunnen vermelden.

Kan men dan aannemen dat het stilzwijgen van de constituerende macht tot juridische ambiguïteit leidt?

Absoluut. Artikel 86, alinea 6, zegt niet expliciet dat deze procedure afwijkt van de beperking voorzien in alinea 5. Ook wordt niet gesteld dat beide mechanismen juridisch onafhankelijk zijn. Het is juist dit stilzwijgen dat interpretatieproblemen veroorzaakt. Het is dus nodig om geen definitieve conclusies te trekken zonder een gecombineerde lezing van beide constitutionele bepalingen toe te passen. Dat is precies het belang van het hedendaagse juridische debat.

Uw interpretatie zou de constitutionele prerogatieven van de Nationale Vergadering in haar toezicht op de regeringsactie kunnen beperken?

Het gaat er niet om de prerogatieven van de Nationale Vergadering te ondermijnen. Het parlement moet vrij blijven om zijn toezichtsfunctie uit te oefenen. Maar die vrijheid moet wel binnen de grenzen van de Grondwet blijven. Toestaan van een systematische multiplicatie van wantrouwingsmoties bij elke regering bij een financieel voorstel kan leiden tot institutionele instabiliteit die de continuïteit van de publieke zaak schaadt. De kwestie is dus niet om de Regering tegen parlementair toezicht te beschermen, maar om de balans te bewaren die de constitutie beoogt.

U verwijst ook naar juridische zekerheid en de stabiliteit van de regering. Hoe verzoent u deze vereisten met het beginsel van de scheiding der machten?

De scheiding der machten betekent niet dat de instellingen onbeperkte prerogatieven hebben. Elke constitutionele macht moet worden uitgeoefend volgens regels die haar werking en de verhoudingen met andere instellingen regelen. De wantrouwingsmotie is een democratisch mechanisme dat onmisbaar is. Maar de uitoefening ervan moet plaatsvinden onder de toepasselijke constitutionele voorwaarden. De reflectie van professor Ismaïla Madior Fall biedt een interessante toch op de noodzaak om de stabiliteit van de regering te bewaren. Ik voeg daaraan toe dat zijn analyse geen expliciete afweging biedt over de specifieke afstemming tussen alinea 5 en 6 van artikel 86. Mijn interpretatie vormt dus een uitbreiding van zijn doctrinale gedachte, en geen formele positie die hij zelf heeft ingenomen over dit debat.

Kan Besluit nr. 2/C/2025 van 24 juli 2025 van het Constitutioneel Hof bijdragen aan dit debat?

Dat besluit dient inderdaad in ogenschouw te worden genomen in de juridische reflectie. Het is echter niet zo dat het een definitief antwoord biedt op de precieze vraag over de afstemming tussen alinea 5 en 6 van artikel 86. Het is nodig om de kwesties die eerder door het Constitutioneel Hof zijn onderzocht te onderscheiden van die die nog verduidelijking vragen.

Welke instantie zou volgens u uiteindelijk de kwestie definitief moeten beslissen?

Het Constitutioneel Hof is vanzelfsprekend de meest geschikte instantie om die verduidelijking te brengen, in zijn hoedanigheid als rechter van de Grondwet. Daartoe zou de president van de Republiek het Hof mogelijk om advies kunnen vragen op basis van artikel 92 van de Grondwet. De vraag kan als volgt worden geformuleerd: biedt artikel 86, alinea 6, een echte uitzondering of afwijking op de beperking van het indienen van wantrouwingsmoties voorzien in alinea 5, of vormt het eenvoudigweg een bijzondere procedure onderworpen aan dezelfde constitutionele beperkingen? Een dergelijke verduidelijking zou onzekerheid in de toepassing van onze grondwet voorkomen.

Tot slot, kunnen we zeggen dat het huidige debat verder gaat dan de confrontatie tussen de Regering en haar parlementaire meerderheid?

Volledig. De kwestie gaat voorbij aan de politieke confrontatie tussen de Regering en het Parlement. Het heeft betrekking op het normale functioneren van onze instellingen en op de interpretatie van onze Grondwet. Het gaat er niet om de Regering tegen parlementair toezicht te beschermen of om de parlementsleden hun constitutionele prerogatieven te ontnemen. Het gaat erom dat elke instelling haar bevoegdheden uitoefent in overeenstemming met de fundamentele regels. In een democratie controleert het Parlement de Regering, maar de Grondwet stelt de voorwaarden vast waaronder die controle kan plaatsvinden. Wanneer de tekst van de wetser een ernstige interpretatie-ambiguïteit oplevert, is het niet louter de politieke wil die moet beslissen: het is aan de constitutionele rechter om het recht te verhelderen.

Nadia Vermeer

Nadia Vermeer

Ik ben Nadia Vermeer, adjunct-hoofdredacteur bij AfrikaNieuws. Mijn passie voor journalistiek is ontstaan uit de drang om verhalen te vertellen die verder gaan dan cijfers en feiten, en de mensen en context achter het nieuws te laten zien. Bij AfrikaNieuws wil ik bijdragen aan een eerlijker, rijker en menselijker beeld van Afrika, in de taal van onze lezers.