De Senegalees-filosoof Souleymane Bachir Diagne, emeritus hoogleraar aan de Columbia University in New York, verdedigt gastvrijheid als antwoord op identitaire afsluiting. Uitgenodigd in het programma ‘Parlons-en’ op France 24 presenteert hij zijn nieuwste boek, « Gastvrijheid: de menselijkheid bevestigen » (uitgever Autrement), geschreven, zo zegt hij, met een gevoel van alarm en urgentie.
Voor Diagne is gastvrijheid een diepgewortelde notie in de Senegalese cultuur. Hij herinnert eraan dat Léopold Sédar Senghor, de eerste president van Senegal, in zijn toespraken tot de natie de « chers hôtes étrangers » die in het land wonen prees, terwijl andere staatshoofden zich alleen tot hun medeburgers richten. Senghor maakte van Teranga, het Wolof-woord voor gastvrijheid, een symbool van het land, en die naam gaf hij ook aan de Lions de Teranga, het nationale voetbalteam.
De filosoof erkent echter dat Senegal niet ontsnapt aan de verleiding tot afwijzing. In hedendaagse discussies signaleert hij een vorm van xenofobie jegens de « frères guinéens » die in het land wonen. Hij hoopt dat dit marginaal blijft en dat Teranga triomfeert, maar voor hem is het feit dat de kwestie überhaupt opduikt al een waarschuwing. Hij noemt bovendien het March and March-movement in Zuid-Afrika en de anti-immigratiediensten ICE in de Verenigde Staten als voorbeelden van een wereld waarin ongastvrijheid toeneemt, zowel in het noorden als in het zuiden.
Het essay opent met een campagne tegen empathie. De filosoof haalt aan dat Elon Musk een boek met de titel « Suicidal Empathy » heeft geprezen, waarin welwillendheid als een dreigend gevaar voor de westerse beschaving wordt voorgesteld. Hij ziet hierin een discours dat empathie koppelt aan een « feminisering » van de samenleving en in plaats daarvan juist een virilisme in de politiek verheerlijkt.
Daartegenover herinnert Diagne zich de wereldwijde emotie die in 2015 hevig werd door de foto van de kleine Aylan Kurdi, het Syrische jongetje dat dood werd gevonden op een Turks strand. Hij citeert Emmanuel Levinas: het gezicht van de Ander gebiedt gastvrijheid. Voor hem ligt empathie nooit ver weg. Hij signaleert bovendien een terugval van anti-empathie in de Verenigde Staten, na een electorale nederlaag van Donald Trump.
De Verenigde Staten en Frankrijk gezien door de filosoof
In antwoord op de vraag naar deze tegenwind spreekt hij van een « grote opluchting », omdat de MAGA-versie van de Republikeinse Partij zich had verbonden met etnonationalisme en autoritaire neigingen. Hij ziet er deels een referendum in voor of tegen de president, gevoed door de onpopulariteit van zijn oorlog en door de stijgende benzineprijzen.
Wat betreft de academische vrijheid oordeelt hij dat Columbia, dat een clash kende met de administratie van Trump, er blijvend door verzwakt uitkomt. Een programma over klimaatverandering is verdwenen, en haar onderzoekers zijn naar Europa of Canada vertrokken.
Met betrekking tot de mobilisatie van middelbare scholieren in Frankrijk plaatst hij deze beweging in een bredere opstand van jonge generaties, van Servië tot India. Ze weerspiegelen volgens hem de angst voor een toekomst die wordt ontnomen door ongelijkheid en door een oligarchie van miljardairs. Hij maakt zich ook zorgen over de normalisering van de uitdrukking « grande remplacement » in het Franse publieke debat, dat reikt van extreem rechts naar het centrum rechts en links. Met citaten uit Aimé Césaire oordeelt hij dat de ergste crises die van initiatief zijn.
Diagne keert ook terug naar Senghors erfenis. Hij verwerpt het idee dat negritude een beperking in een particularisme zou betekenen. Volgens hem was het bedoeld om de waarden van de zwarte beschavingen te bevestigen tegenover de negatie van kolonialisme, terwijl het ook openstond voor een mondiale denkkracht geïnspireerd door Teilhard de Chardin. Hij zegt een brief van Senghor aan president Kennedy te hebben teruggevonden, waarin Senghor Kennedy uitnodigt om de jésuitische denker te lezen.
De filosoof sluit af door de verzen van Emma Lazarus te lezen, gegraveerd op het Vrijheidsbeeld, en die hij ziet als het ware gezicht van Amerika. Hij noemt ook de « neighboring » geboren in Minneapolis in verhouding tot de werkwijzen van ICE, die hij relateert aan de Teranga van Senegal. Hij neemt een predikerachtige toon aan en herinnert eraan dat liefde, solidariteit en gastvrijheid tegenwoordig politieke slogans zijn. Hij zal van 13 tot 15 november aanwezig zijn in Agen, bij de Rencontres de la philosophie Michel Serres, waarvan hij vice-president is.
