Bij de vijfde sterfdag van de academicus en politicus Iba Der Thiam publiceert zijn weduwe Maréma Touré een intiem portret van een man van overtuiging, wiens privéleven de intellectuele strijd lijkt te verlengen. Hij deelde die strijd met een sociologe die ook haar eigen vragen had en haar hulpmiddelen, die op momenten verschilden van die van de historicus bij het analyseren en begrijpen van de dynamiek van samenlevingen.
In een eerbetoontekst waar APS een kopie van kreeg, zet docteure Maréma Touré zich in om te tonen hoe de strijd voor menselijke waardigheid, de soevereiniteit van Afrika en de transformatie van de heersende structuren het intellectuele en politieke leven van professor Iba Der Thiam diep heeft beïnvloed; Thiam overleed op 31 oktober 2020, op 83-jarige leeftijd.
Haar tekst werd uitgesproken tijdens het internationale colloquium van het Conseil pour le développement de la recherche en sciences sociales en Afrique (CODESRIA) gehouden van 21 tot 23 september 2026 in Kisumu, Kenya, gewijd aan het thema: “Leven met een historicus”, ter nagedachtenis aan professoren Bethwell Allan Ogot en Iba Der Thiam, twee prominente figuren in Afrika’s historisch onderzoek.
Voorbij de functietitels, institutionele verantwoordelijkheden en het wetenschappelijke oeuvre schetst Maréma Touré Thiam een man wiens overtuigingen niet beperkt bleven tot collegezalen en publicaties, want doorheen zijn bestaan, zijn gesprekken en zijn benadering van de wereld is zijn mensbeeld voortdurend meegegeven.
“Het bestaan van professor Thiam was des te rijker omdat hij zich volledig wijdde aan de strijd voor de waardigheid van de menselijke persoon, de soevereiniteit van ons continent en de herwonnen trots van het Afrikaanse volk,” getuigt zijn weduwe.
Ze herinnert eraan dat Iba Der Thiam’s inzet verschillende nauw met elkaar verweven gevechten omvatte, onder meer de nationale onafhankelijkheid, vakbondsvrijheden, de Afrikaanse eenheid en de verdediging van de fundamentele waarden van het Senegalese volk.
De Geschiedenis, deze ontembare mede-echtgenote
Zijn echtgenote herinnert zich zo zijn bewustzijn van de noodzaak om “de drievoudige kolonialiteit van macht, staat en de heersende kennissystemen” die nog immer op het continent rustten te deconstrueren. Een zorg die getuigt van zijn wil om kennisproductie niet los te zien van soevereitsvragen, erkenning en transformatie van Afrikaanse samenlevingen, aldus de socioloog.
“Met mijn intieme historicus leefde ik met een man die ook met de Geschiedenis leefde. Geschiedenis was bepalender dan een mede-echtgenote, want Iba Der deed niet alleen geschiedenis, hij leefde ermee,” benadrukte zij.
Deze formulering, tegelijk teder en onthullend, vat volgens haar “de alomtegenwoordigheid van de discipline in het dagelijkse bestaan van de academicus” samen, omdat “Geschiedenis intervenieerde in zijn lezing van gebeurtenissen, in zijn begrip van mensen, in zijn interpretatie van samenlevingen en zelfs in de meest alledaagse verhalen.”
Maréma Touré benadrukt zo deze bijzondere gave die men bij professor Iba Der Thiam herkent, waardoor hij uit een ogenschijnlijk triviale gebeurtenis decennia, soms eeuwen naar achter kon reizen om “de oorsprong en de betekenissen” ervan terug te vinden.
In het begin laadde ze met een glimlach nog dat deze manier van altijd alles in de historische context te plaatsen, maar al gauw realiseerde zij zich dat het niet slechts een “eenvoudige academische gewoonte” was, maar een echte wereldbeschouwing.
Voor Iba Der Thiam gold dat “ geen enkel evenement geïsoleerd was, geen enkele samenleving begrepen kon worden zonder haar geheugen en geen enkele generatie zich kon onttrekken aan de verantwoordelijkheid de erfenissen door te geven,” aldus zijn echtgenote.
De man achter de eminente wetenschapper
Maar achter “Der la Science”, de koosnaam die vooral meeging tijdens zijn periode aan het Ministerie van Nationale Onderwijs (1983-1988), schuilde ook “een echtgenoot, een vader en een levenspartner, met zijn gewoontes, zijn stilte, zijn enthousiasme en zijn kwetsbaarheden,” aldus Maréma Touré Thiam.
Zij beschrijft een man die soms moe kon zijn, stil bleef omdat een onderzoeksvraag hem bleef bezighouden, die enthousiast kon worden voor een idee en die een discussie uren later weer oppakte, gevoed door een nieuwe reflectie.
Ze benadrukt dat deze nabijheid met de historicus wiens naam de universiteit van Thiès draagt, nooit betekende dat zijn eigen intellectuele identiteit werd uitgewist. Als socioloog en onderzoeker noteerde ze vooral “een relatie opgebouwd tussen twee betrokken academici, die hun disciplines in dialoog konden laten tieren zonder afstand te doen van hun eigen uiteenlopende vragen.”
Ze herinnert zich ook een echtgenoot die ook “zijn intellectueel gesprekspartner was, in een relatie gebaseerd op wederzijds respect en nieuwsgierigheid.”
Historie en sociologie vormden zo twee aanvullende gezichtspunten op de Afrikaanse realiteit. “Hij keek vaak naar samenlevingen door de tijd heen. Ik bestudeerde ze eerder via hun structuren, relaties, gedragingen en transformaties,” vervolgt zij, met de nadruk op gesprekken die veranderden in ware dialogen tussen de twee disciplines.
Een pedagoog ten dienste van het collectieve geheugen
Een onderwijzer die alle stappen in het verloop van het beroep had doorlopen, Iba Der Thiam bleef sterk gehecht aan zijn pedagogische roeping tot aan zijn overlijden; zo merkt zijn weduwe op, verwijzend naar een omvangrijke oeuvre dat onder meer werken omvat over historische figuren als Maba Diakhou Ba en Blaise Diagne, referentiewerk over de geschiedenis van de vakbeweging en Senegal in oorlogstijd, naast honderden artikelen.
Evenzo zijn er acht schoolboeken voor het Senegalese onderwijssysteem, ontwikkeld vanuit een patriotisch perspectief, bedoeld om jonge generaties beter te laten begrijpen waar ze vandaan komen, om te wortelen in de cultuur van hun regio en het gevoel van burgerschap te versterken.
“Deze ambitie om de diepte van de collectieve herinnering van Senegalese burgers terug te geven, vond haar meest monumentale uitdrukking in het project Geschiedenis van Senegal in oorsprong tot heden,” benadrukt Maréma Touré.
Volgens haar wijdde Thiam van 2013 tot aan zijn overlijden op 31 oktober 2020 de laatste jaren van zijn leven aan dit wetenschappelijke onderneming, gericht op het in kaart brengen van de samenhang van de evolutie van Senegal, vanaf de bevolkingsbeginsel tot de hedendaagse tijd.
Dit redactioneel project omvat de verschillende aspecten van de politieke, economische, sociale, vakbonds-, diplomatieke, institutionele, wetenschappelijke, technische en culturele leven van Senegal.
Vijf jaar na zijn heengaan onthoudt zijn echtgenote dus niet alleen het beeld van een eminente academicus of een intellectueel met vele verantwoordelijkheden. Ze verwijst ook naar een “vader, gelijke, collega, medepraat en een Afrikaan die diep overtuigd is van de noodzaak zijn geschiedenis te kennen om het heden beter te begrijpen.”
“Er zijn gesprekken die men niet meer kan hervatten. Vragen die men nog had willen stellen. Meningsverschillen die men had willen voortzetten,” getuigt Maréma Touré Thiam.
Met een slotformule die haar getuigenis een sterke menselijke en humanistische dimensie geeft, besluit ze met deze “herinneringen die een andere vorm van aanwezigheid worden.”
