De afsluiting van de 81e Algemene Vergadering van de Verenigde Naties heropent het debat over de effectiviteit van multilateralisme in het licht van conflicten, ontwikkelingscrises en geopolitieke herverdelingen. Volgens de experts die rond deze vraag zijn samengebracht, gaat het er niet slechts om de VN te hervormen: Afrika moet ook zijn capaciteit versterken om eigen prioriteiten te bepalen, eigen oplossingen te produceren en meer gewicht te verzetten in internationale besluiten.
De vraag die de gesprekken domineerde: heeft de VN haar stem verloren? Aan het einde van de 81e Algemene Vergadering benadrukten de experts die waren uitgenodigd om de werkzaamheden van de internationale organisatie te analyseren veeleer het belang van een aanpassing aan de realiteiten van de moderne wereld. De VN, opgericht in de nasleep van de oorlog, kan volgens hen niet langer functioneren met een structuur die grotendeels uit 1945 is geërfd, terwijl de machtsverhoudingen, crises en prioriteiten wereldwijd ingrijpend zijn geëvolueerd.
Het debat krijgt een bijzondere dimensie wanneer men kijkt naar de conflicten die het multilaterale systeem blijven testen. De oorlogen in Oekraïne en in het Midden-Oosten, evenals de spanningen tussen Israël, Iran en de Verenigde Staten, illustreren de moeilijkheden voor de internationale gemeenschap om mechanismen voor preventie en crisisbeheersing effectief op te leggen. Voor de sprekers blijft terugkeer naar onderhandeling, ontwapening en dialoog essentieel, terwijl de uitgaven voor militaire doeleinden contrasteren met de hardnekkige armoede, werkloosheid en voedselonzekerheid.
Een Afrikaanse vertegenwoordiging blijft ter discussie
Een van de voornaamste zorgen die naar voren kwam, heeft betrekking op Afrika’s plaats binnen de Veiligheidsraad. De deelnemers benadrukten de noodzaak van een betere vertegenwoordiging van het continent in het orgaan dat zich bezighoudt met de grote vrede- en veiligheidskwesties op internationaal niveau. Naast het verkrijgen van een zetel gaat het ook om de modaliteiten van deze vertegenwoordiging en om de mogelijkheid voor Afrikaanse staten om een gecoördineerde positie effectief te kunnen verdedigen.
Volgens de deelnemers aan het debat mag de invloed van Afrika bovendien niet alleen worden gemeten aan de hand van traditionele machtsverhoudingen. Haar demografische gewicht, haar hulpbronnen en de uitdagingen waarmee haar bevolkingen geconfronteerd worden, vormen eveneens argumenten voor een hervorming van het mondiale bestuur.
Deze hervorming lijkt des te noodzakelijker naarmate de prioriteiten van de Zuidelijke landen verder gaan dan veiligheidskwesties. Toegang tot onderwijs, gezondheid, werkgelegenheid, energie, water en sanering blijft centraal staan. De Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen, aangenomen in 2015 door de 193 VN-lidstaten, fungeren in dit opzicht als een indicator van de moeilijkheden die men ondervindt. De sprekers onderstreepten dat de snelheid van de geboekte vooruitgang op meerdere doelen als onvoldoende wordt gezien.
Ontwikkeling centraal in de zorgen
Het debat richtte zich ook op het verschil tussen internationale ambities en de economische realiteit van Afrika. De discussies over hervorming van de architectuur van het mondiale financiële systeem, klimaatfinanciering en de technologische kloof tonen volgens de experts aan dat Zuidelijke landen nog altijd met belangrijke structurele beperkingen kampen.
In dit perspectief wordt van Afrika verwacht dat het meer eigen prioriteiten verdedigt. De lokale omzetting van hulpbronnen, industrialisatie en de ontwikkeling van een particuliere sector die kan investeren in strategische sectoren werden voorgesteld als essentiële hefboom. De duidelijke bedoeling is dat internationale bijeenkomsten Afrika niet alleen richtsnoeren laten ontvangen, maar ook de kans bieden om eigen analyses te presenteren en een herziening van beleid te vragen dat niet de gewenste resultaten heeft opgeleverd.
“Afrika moet voor Afrika denken”
In de loop van de uitwisselingen werd bovendien duidelijker dat de transformatie van het internationale systeem ook afhankelijk is van de capaciteit van Afrikanen om eigen kennis te produceren en deze te integreren in het openbaar bestuur.
De experts benadrukten zo de rol van universiteiten, Afrikaanse onderzoekscentra en think tanks. Ze betreurden dat de op het continent geproduceerde kennis nog te weinig door overheden wordt gebruikt bij het vormgeven van publiek beleid. Investeren in onderzoek wordt dan ook voorgesteld als een strategische uitdaging, net zo belangrijk als infrastructuur of natuurlijke hulpbronnen.
Deze kwestie verwijst rechtstreeks naar de kwestie van intellectuele soevereiniteit. Volgens de sprekers beschikt Afrika over wetenschappers, technici en experts die kunnen bijdragen aan de vormgeving van eigen beleid. Het blijft echter dat hun werk meer moet worden meegenomen door besluitvormers.
De Afrikaanse diplomatie moet eveneens evolueren. Staten moeten hun prioriteiten bepalen, hun coördinatie versterken en vooral van verklaringen naar resultaten gaan. Het doel is niet om zich af te sluiten voor de rest van de wereld, maar om samenwerkingsverbanden op te bouwen vanuit duidelijk door Afrika zelf gedefinieerde belangen.
Gaza, een andere weerspiegeling van de grenzen van het internationale systeem
De situatie in het Midden-Oosten vormde een ander hoofdthema van de uitwisselingen. De deelnemers noemden het Israëlisch-Palestijnse conflict als een van de meest zichtbare voorbeelden van de problemen van het internationale systeem om tot een duurzame oplossing te komen.
Zij benadrukten ook de rol van sommige landen, met name Zuid-Afrika, in de internationale inspanningen rondom de situatie in Gaza. Het debat maakte zo de verschillen tussen staten en de beperkingen van het vermogen van multilaterale instellingen om een gezamenlijke respons op crises af te dwingen duidelijk.
Buiten het eigen conflict lag de aandacht ook bij de verantwoordelijkheid van de machtigste landen en bij de noodzaak om de bescherming van burgers centraal te plaatsen in diplomatieke acties.
China en de nieuwe machtsverhoudingen
De toenemende rol van de grote machten in de internationale relaties werd ook besproken aan de hand van China en diens afwezigheid bij de tribune van deze 81e Algemene Vergadering, terwijl de Chinese president zich in de Verenigde Staten bevond.
De deelnemers zien hierin een afspiegeling van een internationaal systeem waarin de grote machten hun deelname aan multilaterale instellingen afstemmen op basis van hun eigen belangen. Deze ontwikkeling roept een bredere vraag op: hoe kan de effectiviteit van een internationale organisatie behouden blijven wanneer de belangrijkste centra van macht daarnaast ook buiten haar kader opereren?
Voor Afrika vereist deze herverdeling een pragmatische diplomatie. Het continent moet kunnen samenwerken met diverse partners terwijl het zijn eigen belangen verdedigt en vermijden om meegesleept te worden in rivaliteiten tussen grote machten.
Van verklaringen naar daden
Aan het eind van de analyse is de boodschap van de sprekers niet een oproep om het multilateralisme op te geven, maar eerder een oproep tot noodzakelijke transformatie. De VN blijft een onmisbare ruimte voor dialoog, vooral voor de Zuidelijke landen, maar haar werking moet beter aansluiten bij de realiteiten van de eenentwintigste eeuw.
Voor Afrika betekent deze evolutie ook een grotere collectieve verantwoordelijkheid. De sprekers roepen Afrikaanse staten op om niet systematisch hun moeilijkheden toe te schrijven aan externe factoren, maar ook hun eigen keuzes, hun overheidsbeleid en hun vermogen om de op het continent aanwezige competenties te benutten, onder de loep te nemen.
De nieuwe generatie en technologieën, met name kunstmatige intelligentie, worden gezien als nieuwe hefboomwerking. Maar deze instrumenten moeten dienstbaar blijven aan de mens en aan ontwikkeling.
Het uiteindelijke doel gaat verder dan een loutere hervorming van de VN. Het gaat erom dat Afrika in staat is zijn eigen prioriteiten te definiëren, zijn hulpbronnen te mobiliseren, zijn kennis te produceren en zijn demografische en economische invloed om te zetten in diplomatieke actie-mogelijkheden.
Na afloop van deze 81e Algemene Vergadering rijst dus niet alleen de vraag of de VN nog luid genoeg spreekt. Het gaat ook om de plaats die Afrika in de wereld wil innemen en met welke middelen het haar stem wil laten horen.
