De 81e zitting van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties zet een diepgaand debat over de toekomst van multilateralisme op de agenda. Terwijl crises zich opstapelen en meerdere conflicten buiten de klassieke mechanismen voor internationaal conflictbeslechting vallen, rijst de vraag of de VN nog over de politieke en institutionele instrumenten beschikt die nodig zijn om effectief te reageren op de uitdagingen van de wereld van vandaag.
In een uitzending over de toekomst van de organisatie analyseerden twee specialisten, een voormalig rechter van het Hof van Justitie van de ECOWAS en een expert in internationale betrekkingen, onder meer de positie van Afrika in het internationale systeem, de effectiviteit van de VN bij Afrikaanse crises en de hervorming van de Veiligheidsraad.
Afrika centraal in de grenzen van het VN-systeem
Volgens de geïnterviewden is het contrast vooral duidelijk op het Afrikaanse continent. Het Sahel, Soedan en de Democratische Republiek Congo worden genoemd als voorbeelden die illustreren hoe moeilijk het voor de VN is om een beslissende rol te spelen in conflictoplossing. Tegelijk ontwikkelen zich meerdere diplomatieke initiatieven, met name via diplomatieke bemiddelingen of kaders waarin externe machten zijn betrokken.
Deze situatie roept bovendien de vraag op naar de economische rol van de organisatie. Naast gewapende conflicten vormen volgens de deelnemers ook de structurele uitdagingen van het continent een domein waarin internationale actie tekortschiet.
Toch herinnert een van de specialisten eraan dat crisisbeheersing juist de primaire missie van de Verenigde Naties is. De Handvest plaatst vrede en internationale veiligheid centraal in de werking van de organisatie. Het probleem zit daarom minder in de omschrijving van de missie dan in de operationele capaciteit om effectief te handelen.
Een crisis van het multilateralisme
De discussie legt eveneens een bredere crisis in het multilaterale systeem bloot. De moeilijkheden van de Veiligheidsraad, met name wanneer de belangen van grote mogendheden botsen, beperken de capaciteit van de organisatie om gezamenlijke antwoorden op internationale crises te formuleren.
Deze situatie voedt de ontwikkeling van meer gerichte diplomatieke formats: G7, G20, bilaterale topontmoetingen en diverse partnerschappen tussen Afrika en de grote machten. Deze kaders vervangen juridisch gezien niet het multilaterale systeem, maar tonen aan hoe men parallelle mechanismen zoekt wanneer de internationale instellingen moeite hebben om tot consensus te komen.
De kwestie is vooral gevoelig voor Afrika, dat met meerdere internationale partners moet samenwerken terwijl het zijn eigen posities beter moet coördineren.
De VN-Veiligheidsraad, een hervorming die onvermijdelijk is
De Afrikaanse vertegenwoordiging in de Veiligheidsraad vormt een van de belangrijkste spanningspunten.
Het continent heeft momenteel geen permanent lidmaatschap in het orgaan dat verantwoordelijk is voor vrede en veiligheid op internationaal niveau. Toch wordt dit onderwerp al jaren besproken. De deelnemers herinneren met name aan het Afrikaanse Ezulwini-consensus, aangenomen in 2006, dat twee permanente zetels voor Afrika eist en daarnaast extra niet-permanente zetels.
Twintig jaar na dit consensus zijn de vragen nog steeds talrijk. Als er een hervorming tot stand zou komen, zouden met name de modaliteiten van de vertegenwoordiging van het continent moeten worden bepaald.
Meerdere Afrikaanse landen beschikken over belangrijke demografische, economische of diplomatieke gewicht, en worden regelmatig genoemd in het debat. Maar achter deze vraag schuilt een andere uitdaging: Afrika moet erin slagen om een gezamenlijke positie te bepalen over de criteria en de modaliteiten van zijn vertegenwoordiging.
De Afrikaanse verdeeldheid, een extra hindernis
De discussie onderstreept ook de onderlinge verschillen tussen Afrikaanse staten. Sommigen pleiten voor een centrale rol van de belangrijkste regionale mogendheden in een mogelijke permanente vertegenwoordiging. Anderen bevoordelen een formule met een roterende vertegenwoordiging tussen meerdere landen.
Deze verdeeldheid bemoeilijkt de opbouw van een gemeenschappelijke positie. Voor de deelnemers gaat de uitdaging verder dan de hervorming van de VN: het gaat ook om de capaciteit van de Afrikaanse Unie en de lidstaten om hun posities op de grote internationale kwesties op elkaar af te stemmen.
Eén van de deelnemers meent echter dat een mogelijke opening van de Veiligheidsraad een dynamiek zou kunnen creëren die de Afrikaanse landen dwingt hun meningsverschillen te overwinnen en tot een gemeenschappelijke oplossing te komen.
Afrika moet zwaarder wegen in de internationale instellingen
Naast de Veiligheidsraad wordt de aanwezigheid van Afrika in de internationale instellingen als een belangrijk vraagstuk gezien.
De geïnterviewde specialisten menen dat het continent zijn deelname en invloed binnen de internationale organisaties moet versterken. De Economische Commissie voor Afrika van de VN is in het bijzonder een van de kaders die gewijd zijn aan de economische vraagstukken van het continent.
Het vraagstuk is ook economisch van aard. Afrika beschikt over belangrijke strategische hulpbronnen, met name kritieke mineralen die essentieel zijn voor verschillende high-tech industrieën. Voor de deelnemers aan het debat kunnen deze hulpbronnen een hefboom vormen in internationale onderhandelingen, op voorwaarde dat Afrikaanse landen hun posities op elkaar afstemmen.
Het internationaal recht fragiliserend
De discussie strekte zich tenslotte uit tot de staat van het internationaal recht. De deelnemers constateren dat de internationale regels onder druk staan en dat dwingingsmechanismen beperkt blijven wanneer ze botsen met de belangen van de grote mogendheden.
Een van de specialisten benadrukt echter dat de grenzen van het systeem niet betekenen dat het nuteloos is. Het internationaal recht blijft een essentieel kader voor de betrekkingen tussen staten, ook al beschikt het niet over een centrale macht die vergelijkbaar is met die van een binnenstaat.
Deze scheiding is fundamenteel: de VN opereert in een systeem waarin staten soeverein blijven en waarin geen enkele “wereldpolitie” een permanente bevoegdheid heeft om onmiddellijk beslissingen af te dwingen.
Hoe ziet de toekomst van de VN eruit?
Aan het eind van het debat blijft één conclusie overeind: de vraag is niet alleen of de VN in staat is om te handelen, maar ook hoe het internationale systeem kan worden aangepast aan de huidige geopolitieke realiteiten.
De hervorming van de Veiligheidsraad, de vertegenwoordiging van Afrika, de effectiviteit van de conflictbeslechtingsmechanismen, de regulering van nieuwe technologieën en de verdediging van het internationaal recht horen tot de grote uitdagingen die voor de boeg liggen.
Voor Afrika is de inzet dubbel: een vertegenwoordiging die meer in lijn ligt met zijn gewicht in de wereld, maar ook zijn vermogen vergroten om met één stem te spreken. Want een hervorming van het internationale systeem zal pas volledig renderen voor het continent als Afrikaanse staten erin slagen een gezamenlijke positie te ontwikkelen over de grote strategische vraagstukken.
Na meer dan acht decennia van bestaan staat de VN dus voor een belangrijke keuze: evolueren om de machtsverhoudingen en de realiteiten van de hedendaagse wereld beter weer te geven, of doorgaan met functioneren volgens mechanismen die zijn ontworpen in een geopolitieke context die aanzienlijk verschilt. Voor Afrika zou deze transformatie een historische kans kunnen vormen om zijn stem te versterken in de besluiten die de toekomst van de wereld bepalen.
