Hoe kan men de bevolking op lange termijn toegang garanderen tot kwaliteitsmedicijnen, terwijl tegelijk een nationale farmaceutische industrie ontwikkeld wordt die concurrerend is? Rond deze vraag opende op woensdag 8 juli 2026 in Dakar het Nationale Symposium over intellectueel eigendom, farmaceutische innovatie en toegang tot medicijnen in Senegal. Georganiseerd door Enda Santé, in samenwerking met KELIN (Kenya) en ITPC Global, brengt de tweedaagse bijeenkomst vertegenwoordigers van de overheid, academici, industriëlen, maatschappelijke organisaties en technische partners samen om hervormingen te identificeren die de farmaceutische soevereiniteit van het land kunnen versterken.
De initiatief vindt plaats in een context die wordt gekenmerkt door de lessen van de Covid-19-pandemie, die de kwetsbaarheid van mondiale toeleveringsketens heeft aangetoond en de sterke afhankelijkheid van Afrikaanse landen van importen van medicijnen, vaccins en farmaceutische grondstoffen onderstreepte. Volgens de organisatoren blijft Senegal geconfronteerd met bevoorradingsspanningen, hogere kosten voor veel behandelingen, afnemende internationale financiering en een beperkte benutting van zijn lokale productiecapaciteiten.
Als vertegenwoordiger van de minister van Gezondheid en Publieke Hygiëne benadrukte Dr. Mor Diagne, technisch adviseur belast met de apotheek, dat deze uitdagingen de regering ertoe hebben gebracht farmaceutische soevereiniteit tot een strategische as van de Vision Sénégal 2050 te maken.
« De recente sanitaire crises hebben ons aangetoond dat een land dat zijn toegang tot gezondheidsproducten niet onder controle heeft, kwetsbaar blijft », zei hij. Volgens hem is de ambitie van de autoriteiten om « een veerkrachtig farmaceutisch systeem » te bouwen, in staat om continue toegang tot essentiële medicijnen te garanderen, lokale productie te ondersteunen, de regulatoire capaciteiten te versterken en een gunstige omgeving te creëren voor innovatie.
De vertegenwoordiger van het ministerie benadrukte dat intellectueel eigendom niet als obstakel voor de volksgezondheid moet worden gezien, maar als « een hefboom die met intelligentie en evenwicht benut moet worden ». Hij herinnerde eraan dat verschillende hervormingen al zijn ingezet, waaronder de versterking van het Senegalese Agentschap voor Farmaceutische Regulering, de modernisering van de nationale toeleveringsketen, de promotie van de lokale productie van geneesmiddelen en het verbeteren van de toegang tot essentiële medicijnen.
De flexibiliteiten van ADPIC, een hefboom die nog onvoldoende wordt benut
Volgens Dr. Papa Djibril Ndoye, adjunct-directeur van Enda Santé, biedt het symposium vooral een gelegenheid om een debat te openen dat in Senegal nog weinig aan bod komt: de relatie tussen intellectueel eigendom en de toegang tot medicijnen.
Hij legt uit dat deze bijeenkomst voortbouwt op een studie uitgevoerd in samenwerking met KELIN en ITPC Global, gewijd aan de toegang tot medicijnen in Senegal. De resultaten onthullen verschillende belangrijke obstakels, waaronder bevoorradingsproblemen in sommige regio’s, de hoge kosten van veel behandelingen, de beperkingen die samenhangen met farmaceutische octrooien, en de afnemende internationale financiering die tot nu toe programma’s ter ondersteuning van de meest kwetsbare bevolkingsgroepen financierde.
« Het doel is onderzoekers, academici, vertegenwoordigers van het ministerie van Gezondheid, de samenleving en andere partners samen te brengen om samen na te denken over oplossingen die de toegang tot medicijnen duurzaam kunnen verbeteren, » aldus Ndoye.
Volgens hem vormt de ontwikkeling van nationale farmaceutische productie een essentieel hefboom, maar bij deze ambitie gaat het niet alleen om industriële investeringen, maar ook om een betere beheersing van het internationale juridische kader dat de fabricage van generieke geneesmiddelen reguleert.
In dit kader herinnert hij eraan dat de Overeenkomst inzake de handelsaspecten van intellectuele eigendom die handel regelt (ADPIC) verschillende flexibiliteiten voorziet waardoor, onder bepaalde omstandigheden, de productie van sommige medicijnen mogelijk is ondanks octrooien. « Deze bepalingen zijn nog steeds onvoldoende bekend bij zowel beleidsmakers als andere actoren, » betreurde hij, en hij meende dat versterking van capaciteiten een cruciale stap is om de beschikbaarheid van behandelingen in Senegal te verbeteren.
Naar een nationaal kader om de farmaceutische soevereiniteit te versnellen
Volgens hem zijn er in Senegal, als minst ontwikkelde land binnen de Wereldhandelsorganisatie (WTO), aanzienlijke mogelijkheden die voortvloeien uit de ADPIC-overeenkomst. Deze flexibiliteiten, opgenomen in de Bangui-overeenkomst die de landen van de African Intellectual Property Organization (OAPI) regelt, maken het onder bepaalde voorwaarden mogelijk de bescherming van farmaceutische patenten niet toe te passen.
Toch merkt hij op dat geen enkel land van het OAPI-gebied deze mechanismen volledig heeft benut, hoofdzakelijk wegens een gebrek aan informatie en een nog onvoldoende eigenaarschap door openbare besluitvormers.
« Senegal heeft farmaceutische soevereiniteit tot prioriteit gemaakt binnen de Vision Sénégal 2050. Maar het zou wenselijk zijn een nationaal institutioneel kader op te zetten, bijvoorbeeld een speciale commissie, om de toepassing van deze flexibiliteiten te vergemakkelijken en, indien nodig, nationale regelgeving vast te stellen die hun implementatie mogelijk maakt », heeft hij aanbevolen.
Naast juridische kwesties hopen de organisatoren een bredere reflectie te laten ontstaan over de regelgevende, economische en industriële hervormingen die nodig zijn om de afhankelijkheid van import te verminderen en de ontwikkeling van een lokale farmaceutische industrie die competitiever is te bevorderen.
Zo streeft het symposium naar een beter begrip van de wisselwerking tussen intellectueel eigendom, farmaceutische innovatie en toegang tot medicijnen, naar een analyse van de regelgevende en economische obstakels die de toegang tot behandelingen belemmeren, naar het stimuleren van dialoog tussen openbare instellingen, de industrie, onderzoekers en maatschappelijke organisaties, maar ook naar het initiëren van een nationaal consultatieproces over hervormingen die de duurzame gezondheidssouvereiniteit van Senegal kunnen versterken.
De aanbevelingen die aan het eind van twee dagen werkzaamheden zullen worden geformuleerd, zullen gebaseerd zijn op zowel de resultaten van de gepresenteerde studies als op de bijdragen van de diverse deelnemers. De organisatoren hopen dat ze toekomstige openbare beslissingen op het gebied van farmaceutisch beleid zullen verhelderen en de toegang van de Senegalese bevolking tot essentiële, beschikbare en betaalbare medicijnen zullen verbeteren.
