Het Fundamenteel Instituut voor Zwart-Afrika (IFAN) Cheikh Anta Diop zet een belangrijke stap voorwaarts in het behoud van het Afrikaanse culturele geheugen. Dankzij een digitaliseringsprogramma uitgevoerd in samenwerking met het Réseau francophone numérique en met de steun van de Fédération Wallonie‑Bruxelles zijn meer dan 1.400 geluidsarchieven, samengesteld door onderzoeker Lilyan Kesteloot, veiliggesteld. Gisteren werd in Dakar een restitutiedag georganiseerd om de resultaten van dit uitgebreide patrimoniaal-wetenschappelijke project te presenteren.
Stemmen van griots, epische vertellingen die van generatie op generatie worden doorgegeven, traditionele liederen, verhalen en legenden die lange tijd op fragiele dragers waren bewaard, zijn nu veilig tegen het vergessen worden. Het Fundamenteel Instituut voor Zwart-Afrika (IFAN) Cheikh Anta Diop heeft de digitalisering voltooid van meer dan 1.400 geluidsarchieven uit het documentatiefonds van Lilyan Kesteloot, een sleutelfiguur in de studie van Afrikaanse literaturen en de orale tradities. De voltooiing van dit project werd gemarkeerd door een afsluitende en restitutiedag die gisteren plaatsvond aan de Université Cheikh Anta Diop (UCAD) in Dakar. Onderzoekers, academici, specialisten van patrimonium en verantwoordelijken van instellingen waren aanwezig om de resultaten van deze operatie te ontdekken, die een van de grootste recente programma’s voor de sauvegarde van orale archieven in het Franstalige Afrika vormt. Het fonds omvat meerdere decennia van veldwerk door Lilyan Kesteloot bij verschillende etno-linguïstische groepen op het continent. Deze opnames bevatten een wezenlijk deel van het collectieve Afrikaanse geheugen: historische vertellingen, orale tradities, heldendichten, rituele gezangen, inwijdingsverhalen en culturele getuigenissen die vooral via de mond tot mond werden doorgegeven.
Voor specialisten gaat de uitdaging verder dan louter het bewaren van oude documenten. Mondelinge literatuur blijft een van de pijlers van veel Afrikaanse samenlevingen, waar geschiedenis, kennis en waarden eeuwenlang via mondelinge overdracht zijn doorgegeven. De analoge cassettes die deze inhoud huisden, stonden echter bloot aan een geleidelijke achteruitgang die kon leiden tot onherstelbaar verlies van waardevolle gegevens. “De digitalisering maakt het niet alleen mogelijk om de archieven te bewaren, maar ook om ze toegankelijk te maken voor onderzoekers en toekomstige generaties,” benadrukt men bij het IFAN. Deze operatie past in een bredere dynamiek van behoud van Afrikaans documentaire erfgoed in het licht van de risico’s die gepaard gaan met veroudering van fysieke dragers.
Wanneer digitalisering het mondeling geheugen van Afrika bewaart!
Uitgevoerd in samenwerking met het Réseau francophone numérique (RFN) en met de steun van de Fédération Wallonie‑Bruxelles heeft het project gespecialiseerde technische competenties kunnen mobiliseren voor de behandeling, restauratie en omzetting van de geluidsdocumenten. De opgeslagen archieven kunnen voortaan digitaal worden geraadpleegd, wat hun duurzaamheid waarborgt en de verspreiding vereenvoudigt. De ochtend van gisteren werd gewijd aan de gedetailleerde voorstelling van de verwezenlijkingen van het project. De verantwoordelijken gingen terug op de verschillende fasen van het proces, van de identificatie van de documenten tot hun integratie in specifieke digitale platforms. De deelnemers ontdekten ook de perspectieven voor online beschikbaarstelling van de archieven via de digitale bibliotheken van het IFAN en van het Réseau francophone numérique. Een praktische demonstratie maakte duidelijk hoe omvangrijk het verrichte werk is en welke nieuwe mogelijkheden dit biedt voor onderzoekers. De digitale toegankelijkheid van deze bronnen opent immers de deur naar nieuwe wetenschappelijke benaderingen in diverse vakgebieden zoals geschiedenis, antropologie, linguïstiek, literatuur of digitale humaniora. Buiten de technologische dimensie was de dag ook een moment om hulde te brengen aan het werk van Lilyan Kesteloot. In de namiddag mondde dit uit in een wetenschappelijke tafel met als thema “Van schrijven naar oraliteit: Lilyan Kesteloot, de odyssee van een epistemologische grensoverschrijding”, waar meerdere specialisten haar intellectuele nalatenschap onder de aandacht brachten.
Deze bijeenkomst werd geleid door Papa Massène Sène en kreeg onder andere stemmen van professor Amade Faye, Abdoulaye Keïta, Dr. Ibrahima Faye, Dr. Lamane Mbaye en Dr. Ngor Gning. De uitwisseling ging onder meer over de ontstaansgeschiedenis van het mondelinge literatuuronderwijs in de Franstalige Afrikaanse wereld, de totstandkoming van de geluidsarchieven en de bepalende bijdrage van de onderzoeker aan de academische erkenning van Afrikaanse orale tradities.
Via dit initiatief bevestigt het IFAN zijn missie van behoud en valorisatie van het Afrikaanse erfgoed. Door meer dan 1.400 geluidsarchieven nieuw leven in te blazen, levert de instelling niet alleen een onschatbaar aandeel in het bewaren van een collectief geheugen, maar draagt ze ook bij aan het doorgeven aan toekomstige generaties van een essentieel onderdeel van de culturele geschiedenis van het continent. Een manier om te onderstrepen dat, nog lang voordat bibliotheken en geschreven archieven bestonden, de mondelinge traditie één van de eerste grote bewaringsmechanismen van het Afrikaanse geheugen was.
