Presidentsverkiezingen in Kenia

Annemarie Klok. Kenia maakt zich op voor nieuwe presidentsverkiezingen op 4 maart. Kerkelijke leiders proberen in de aanloop een verzoenende rol te spelen nadat de laatste verkiezingen in 2007 uitliepen op grootschalig etnisch geweld. Want in de gemeenschappen sluimert onder een vredig oppervlak nog altijd wantrouwen, angst en boosheid.

‘Ik merk dat Kikuyu en Kalenjin zich minder vrij voelen om elkaars huis te bezoeken’, zegt Maritim Rirei, geestelijke in de Anglicaanse kerk en nauw betrokken bij peace-building-programma’s in de omgeving van Eldoret. In de westelijke Rift Vallei is hevig gevochten tussen de Kalenjin en Kikuyu stam. In het straatbeeld staan vernielde huizen tussen nieuwe, als een monument van herinnering. Het etnische geweld liep er dwars door gemeenschap en kerk.

Eind 2007 sloeg de vlam in de pan nadat de zittende president Kibaki van de historisch machtige Kikuyu stam zichzelf tot winnaar had uitgeroepen. De oppositie beschuldigde hem van fraude en Kikuyu werden het doelwit van met name de woede van de Kalenjin die hun steun hadden gegeven aan oppositieleider Raila Odinga. Wraakacties van Kikuyu volgden. Meer dan 1100 mensen kwamen om. Na bemiddeling van de internationale gemeenschap onder leiding van voormalig secretaris-generaal van de VN Kofi Annan, werd Odinga premier onder Kibaki en keerde langzaam de rust terug in het land.

‘Alles is vergeven, we kijken vooruit’, zeggen zowel Kikuyu als Kalenjin. Maar bij dieper doorvragen blijkt het gecompliceerder te liggen en sluimert het onderlinge wantrouwen. ‘We hebben de Kikuyu wel vergeven, maar we weten natuurlijk niet wat ze echt over ons denken wanneer ze weer in hun eigen huizen zijn’, vertelt een Kalenjin. De kans dat er weer verkiezingsgeweld uitbreekt, acht Rirei zeker reëel. ‘Ik denk wel dat het minder heftig zal zijn, maar de vorige keer verwachtten we het ook niet. Er is maar een kleine vonk nodig.’

In Rirei’s eigen kerkelijke gemeente zitten zowel Kikuyu als Kalenjin. Door deze verscheidenheid is het voor hem gemakkelijker om niet in een politiek kamp te worden getrokken. Maar hij beschouwt de diversiteit ook als een pittige uitdaging, omdat de etnische spanningen dwars door zijn gemeente liepen en daders en slachtoffers in dezelfde kerkelijke gemeente zitten. ‘Bij de eerste georganiseerde verzoeningsbijeenkomst zaten de leden van verschillende stammen elk aan een andere kant van de zaal en klonken de beschuldigingen over en weer.’ Door veel dialoog verbeterde de onderlinge relatie langzaam. Ook ging Rirei de gemeenschappen in. In het nabijgelegen Timboroa gebied, waar hevig gevochten is, ging hij na de verkiezingen met zijn collega’s van deur tot deur om met de mensen te praten.

Vooral jongeren waren lastig te bereiken. En juist deze groep was in hoge mate betrokken bij het geweld. Een paar Kalenjin jongeren uit het Timboroa gebied hangen rond bij een klein cafeetje en halen hun schouders op wanneer Rirei hun mening vraagt over de kans op vreedzame verkiezingen. ‘Of er weer geweld zal zijn, kun je beter aan onze oudste vragen’, zeggen ze. ‘De vorige keer waren we zomaar ineens aan het vechten.’ Ze hebben spijt. De gemeenschap is veel van hun bezittingen kwijt geraakt en de jongeren hebben nog steeds geen werk.

Over hun precieze betrokkenheid bij de gevechten, praten de jongeren liever niet. Rirei: ‘Ze zullen je altijd vertellen dat zij bij de verdedigende partij behoorden. Ze zijn bang om als dader geïdentificeerd te worden. Velen van hen vrezen bovendien dat wanneer ze hun verhaal vertellen, de informatie wordt doorgespeeld naar contactpersonen in Nairobi die samenwerken met het Internationale Strafhof.’ Het Internationale Strafhof (ICC) heeft namelijk presidentskandidaat Uhuru Kenyatta en vicepresidentskandidaat William Ruto van respectievelijk de Kikuyu en Kalenjin stam aangeklaagd voor betrokkenheid bij het grootschalige verkiezingsgeweld. Een maand na de verkiezingen begint hun rechtszaak in Den Haag.

De aanklacht van het ICC zit veel mensen in de Rift Vallei hoog. Het gebied is de thuisbasis van William Ruto. ‘We bidden voor Ruto, dat de waarheid zal zegevieren en het ICC zal luisteren’, zegt gemeentelid Sammy Maiyo van de Reformed Church of East Africa in Eldoret, een bekende van Ruto en overtuigd van diens onschuld. ‘Of Ruto en Kenyatta schuldig zijn, weet ik niet. Wel dat er mensen verantwoordelijk moeten worden gesteld voor wat er gebeurd is’, zegt pastor van de African Inland Church in Eldoret, David Ng’ang’a. ‘Als gemeenteleden me vertellen dat ze moeite hebben met de inmenging van het ICC, zeg ik ze dat ze niet bitter moeten zijn, maar de rechtsgang af moeten wachten.’

‘Er leeft angst onder de mensen. Kenianen zijn bang voor de waarheid’, zegt Rirei. ‘Het is voor het eerst hier dat je niet ongestraft dingen kunt doen en dat ook machtigen en rijken niet aan een rechtszaak ontkomen.’ Hij lacht: ‘Kikuyu en Kalenjin zijn niet perse tegen inmenging van het ICC, maar wel dat hun presidentskandidaten naar Den Haag moeten.’ De gezamenlijke boosheid ten opzichte van het ICC leidt tot een zekere verbroedering tussen de stammen, denkt hij. Aartsbisschop Wabukala van de Anglicaanse kerk ziet dat de bemoeienis van het ICC ogen geopend heeft, maar had liever gezien dat het de Keniaanse politiek gelukt zou zijn om een Keniaans tribunaal op te zetten. ‘Het zou een kans zijn geweest voor ons land om groei en ontwikkeling te laten zien. Nu wordt er lokaal nog steeds geen recht gedaan.’

Rirei en zijn team hebben geprobeerd met behulp van een educatieve film, in de gemeenschappen uitleg te geven over de werkwijze en het onderzoek van het ICC om mensen de kans te geven zich een beeld te vormen van het strafhof. Een belangrijke taak vindt hij. ‘Want politici hebben het liefste dat het ICC in een kwaad daglicht staat.’ Zijn collega ontving een dreigbrief uit de Kalenjin gemeenschap. ‘Je verraadt ons’, stond er in. Rirei: ‘Mensen dachten dat we samenwerkten met contactpersonen in Nairobi die in verbinding staan met het ICC.’

De meeste Keniaanse politici zijn aan een kerk verbonden, vaak ook in hun gebied van herkomst. In 2007 kregen ze in meerdere kerken een podium om in kerkdiensten zielen te winnen voor de politieke zaak. Dit kwam de kerken op veel kritiek te staan. Ook kerken waren in de aanloop naar de verkiezingen teveel langs etnische lijnen verdeeld. ‘Politici mogen nog wel de gemeente groeten als ze bij ons zijn, maar niets politieks meer zeggen’, zegt pastor David Ng’ang’a. Aartsbisschop Wabukala heeft zijn gemeentes per officieel decreet verboden om politiek aan preekstoel te verbinden. Wabukala: ‘We probeerden in 2007 ook wel onpartijdig te zijn, maar veel mensen in de kerken realiseerden zich niet dat ze veel neutraler hadden moeten zijn. Dat je bijvoorbeeld voor alle kandidaten moet bidden en niet voor één. We waren ook niet voorbereid op het geweld.’

In de hoofdstad Nairobi zoekt de gemeente Nairobi Chapel naar een middenweg. ‘We nodigen politici uit om ze in een kerkdienst te interviewen’, zegt Gowi Odera, oud-pastor en nu in de race voor een plek in het parlement. Bang dat een politicus op het podium een te grote vermenging van kerk en politiek veroorzaakt, is Odera niet. ‘De mensen moeten toch weten op wie ze stemmen en of een politicus integer is? Wij bevragen ze juist. Laat politici zich maar publiekelijk verantwoorden welke visie ze hebben voor het land.’

Er is een les geleerd, maar volgens Rirei is dat nog niet genoeg. Kerken zwijgen nog teveel naar zijn zin over onrecht en corruptie. ‘Als het om dat soort zaken gaat, mag je nooit zwijgen. We gedragen ons teveel als struisvogels. In de jaren tachtig en negentig sprak de kerk zich meer uit, over onrecht maar ook over democratie.’ Odera: ‘De kerken hebben in 2007 als gesprekspartner aan geloofwaardigheid ingeboet, doordat ze zelf ook vol etnische spanningen zaten.

Kerken zouden het voortouw kunnen nemen in een nationale dialoog over etniciteit vinden de kerkelijke leiders. ‘Wij zijn per slot van rekening zelf multicultureel,’ zegt Odera. Hij ziet niets in de aanpak van Rwanda waar het na de genocide officieel verboden is om over etniciteit te praten. ‘Het maakt dat land kwetsbaar. De eerste stap naar verzoening en eenheid is juist, dat we als natie durven toe te geven dat we nog steeds allemaal de neiging hebben vanuit stamverband te denken en handelen.’ Praten over de nationale psyche en de geschiedenis van stammenstrijd zal een genezend, maar ook pijnlijk proces zijn, denkt aartsbisschop Wabukala. ‘Maar je markeert daarmee ook een nieuw begin voor het land.’ Odera: ‘Als de verkiezingen vreedzaam verlopen, heb ik er hoop op dat de tijd rijp is voor een nationale dialoog. Er zijn meer interculturele huwelijken, meer mensen wonen in de stad waar afkomst minder belangrijk is. Kenia is
aan het veranderen.’

3 reacties op “Presidentsverkiezingen in Kenia

  1. Het is te hopen dat de verkiezingen dit jaar tot veel minder onlusten en geweld zullen leiden dan in 2007. Men is nu wel beter voorbereid; de vorige keer kwam het drama als een duveltje uit een doosje. Zie ook de waargebeurde roman ”de roep van de mapori” (isbn 978 90 8666 193 0), met een uitgebreide historische beschrijving van wat zich 5 jaar geleden allemaal afspeelde.
    Mirjam van Roode (auteur)

  2. Heel veel dank voor deze veelzijdige informatie over de voorbereidingen op de verkiezingen, de rol van de kerken daarin en hoe de situatie ervoor staat. Ook de kijk van de Kenianen op het ICC.
    auteur ‘Weerbarstig erfgoed. Globalisering in zakformaat’ (o.a. over deze ontwikkelingen bij de Luo).

  3. Tja, als je een paar keer in Kenia bent geweest als mensvriendelijk dierenarts, weet je maar al te goed dat er iets ernstig fout zit. Tenzij je echt je eigen soort aan de galg wil hangen, met name de homo-sapien. Het is echt niet te doen. Mensen van vlees en bloed en wij (oezuga of zoiets, blanke) willen dan nog tussen die aapjes lopen. Ik wil maar één iets zeggen en dat is ,dat zwarte mooie volk en werkend voor een appel en een ei hebben mij wel bekoord. Ik hoop van de grond van mijn hart dat corruptie mag plaats maken voor democratie en ik weet dat dit niet van vandaag tot morgen zal …….. kunnen .
    Jan Poot. (oja ben zelfs geen arts en ook geen dierenarts en nu ook geen ambulancier meer).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>