De Wolof

Door Tessa van Zutphen, in samenwerking met Gerti Hesseling. “Aan de mond van de rivier De Senegal treft men de eerste zwarte mensen aan; daar begint het grondgebied van het koninkrijk Jolof.” Zo citeert Afrikanist en historicus Basil Davidson een Portugees reisverslag uit 1506. Het West-Afrikaanse rijk Jolof, of Dyolof, werd in de veertiende eeuw gesticht door koning Ndiadian Ndiaye. De plaats van dit rijk noemen we nu Noord-Senegal, en de afstammelingen van de onderdanen wonen nog steeds in dit gebied: de Wolof.
(Foto: www.wolof.org)

De Wolofgemeenschappen kennen van oudsher een strikte, hiërarchische structuur. Onderaan de sociale ladder staan de slaven, en de hoogste klassen worden gevormd door de adel en de boeren. Aan de top van deze hiërarchie stond de belangrijkste man van de gemeenschap.

De vrouw wordt echter geenszins ondergesneeuwd in de Wolof traditie. Zo is het bloedverwantschap via de moeder van oudsher een sterkere band binnen een familie. De Islam heeft de positie van de man versterkt, maar Wolofvrouwen zijn nog steeds onafhankelijke handelaarsters.
Deze en andere aspecten van de Wolof cultuur hebben hun stempel gedrukt op de nationale cultuur, economie en politiek in Senegal.

Wolofiseerde Islam
Dit geldt zeker ook voor de Islam. In de vijftiende eeuw brachten Mauritaniërs deze godsdienst naar Senegal. De Wolof kenden tot die tijd vrijwel alleen animistische godsdiensten. Inmiddels is bijna de gehele bevolking Islamitisch en bijna alle moslims zijn lid van een broederschap.
De broederschap van de Mouriden is een typische Wolof broederschap. In 1883 is dit verbond opgericht door Amadou Bamba Mbacké. Daarin bracht hij vooral veel familie en -vrienden samen, die hun Wolof gewoonten kopieerden naar de organisatie van de Mouriden.

In korte tijd ontwikkelde deze broederschap zich tot een invloedrijke beweging in Senegal. Zo speelden Amadou Bamba en zijn volgelingen een aanzienlijke rol in het verzet tegen de Franse koloniale overheersing. In 1895 werd Amadou Bamba door de Franse regering verbannen naar Gabon. Deze gebeurtenis wordt jaarlijks in de stad Touba herdacht met het Magal-feest, een van de belangrijkste feestdagen voor de leden van de broederschap.
De Mouriden hebben niet alleen historisch gezien hun voetsporen achtergelaten, ook in de huidige Islam in Senegal is hun invloed merkbaar. Vanwege de Wolof-achtergrond van de Mouriden vindt daarmee de Wolof-cultuur weerklank in het gehele Islamitische religieuze leven  van Senegal.

Maar het meest typerende voor de invloed van de Wolof op de Islam, is het verschijnsel van de Baye Fall. Dit is een kleine groep van met name jongere Wolof, die binnen Mouriden een bijzondere plaats inneemt. De Baye Fall zijn diep religieus, maar geven een geheel eigen vorm aan het uitdragen van hun geloof. Zo  kleden zich traditioneel en kleurrijk, zoals de vroegere Wolof krijgers. Daarnaast hebben zij lange haren en drinken zij alcohol. Lachend, dansend en bedelend trekken zij door de straten van Dakar om hun geloof te verkondigen.

De leiders van de broederschappen beïnvloedden behalve het sociale en religieuze leven, ook de politiek. Zo brachten zij stemadvies uit aan de leden van de broederschappen, meestal ten faveure van de zittende president en de regerende partij. Hoewel dit advies officieel vrijblijvend was, werd dit door de trouwe leden van de broederschap vrijwel altijd opgevolgd. Er wordt gezegd dat de broederschappen, waaronder dus ook de Wolof, daarmee een grote bijdrage hebben geleverd aan de uitzonderlijk stabiele, democratische traditie van Senegal.

Als het gaat om de economie zijn de Wolof de laatste eeuwen vooral zichtbaar geweest als pindaboeren. De Fransen ontdekten in de negentiende eeuw dat de droge grond van Senegal bruikbaar was voor de lucratieve bezigheid van het verbouwen van aardnoten.
De overheersers sloten een pact de leiders van de (Foto:www.wolof.org) broederschappen: in ruil voor aardnoten zouden zij de moslimgemeenschappen met rust laten. Vooral de Wolof, van oorsprong boeren, konden hier hun voordeel mee halen.

De Mouriden zijn van oorsprong dus pindaboeren, maar hebben nu ook de internationale handel ontdekt. “Waar je ook bent op de wereld, in Johannesburg bij een grote markt, in New York of in Amsterdam op het Waterlooplein, je vindt er leden van de Mouridenbroederschap,” vertelt Gerti Hesseling (Zie het interview elders op deze pagina).

Naast de belangrijke economische en politieke positie die de Wolof innemen, is hun taal lingua franca
geworden in heel Senegal. Zelfs in de streek Casamance, waar de Diola lange tijd hun eigen taal wilden
spreken, spreken velen het Wolof als tweede taal. Al was het alleen maar om de economische banden met Dakar te kunnen onderhouden. Ook als het om taal en communicatie gaat, kunnen andere Senegalezen niet om de dominante Wolof heen.

Feiten en cijfers

In West-Afrika wonen momenteel drie Wolof-volken. De meesten van hen wonen in Senegal en Gambia, waar zij respectievelijk 43% en 13% van de bevolking vormen.

Culturele achtergronden van de grootste bevolkingsgroepen van Senegal Pular 23,3 %, Serer 14,7% en de Diola: 3,7%

Meer dan 95% van de Wolof is moslim en behoort tot een Islamitische broederschap.

80% van de inwoners van Senegal en Gambia spreekt het Wolof als eerste of tweede taal.

(bron: www.wolof.org)

Wolof volgens Gerti Hesseling

Gerti Hesseling is bijzonder hoogleraar 'Vredesopbouw en de rechtsstaat' en als voormalig directeur nog steeds verbonden aan het Afrika Studiecentrum in Leiden. In het kader van onderzoek kwam zij de afgelopen dertig jaar regelmatig in Senegal.

Typisch Wolof?
“Of ik nu in Mali ben, in Dakar of in Amsterdam op de markt: Wolof verkopers kun je bijna altijd herkennen. Ze zijn wat vasthoudender, ze zijn niet bang en presenteren zich stevig.  De Wolof zijn dan ook handelaren, nationaal en internationaal. En wil je succes hebben in de handel, moet je doortastend zijn. Dat geldt ook voor de vrouwen. De eerste keer dat ik in de jaren '70 een taxi nam in Senegal, zat ik omringd door mooie, sterke vrouwen die hun kinderen thuislieten en handel gingen drijven.”
 
Hoe staan de Wolof bekend onder andere Senegalezen?
“De eigenschappen die ik net noemde, maken dat de Wolof bij andere Senegalezen bekend staan als een enigszins zelfingenomen en arrogant volk. Daarnaast worden de Wolof door sommige andere groepen als bedreiging voor de eigen cultuur gezien. Dit geldt vooral de Diola in de Casamance. In de jaren '70, tijdens de Saheldroogte, vluchtten veel Wolof naar deze vruchtbare streek, waar zij zich land toe-eigenden. Je kunt je voorstellen dat dat animositeit creëert. Bovendien botste de hiërarchische denkwijze van de Wolof met de sociale gewoonten van de Diola, die juist vrij egalitair zijn.”

Wat betekent het om een Wolof te zijn?
“In Senegal, dat in 1960 een onafhankelijke staat geworden is, merk je toch heel vaak de nationale identiteit steeds meer op de voorgrond treedt. Dit hoort volgens mij bij het proces van natievorming. Mensen voelen zich niet meer in eerste instantie lid van de Wolof, of een andere etnische groepering, maar in eerste instantie Senegalees. Wat niet weg neemt dat de cultuur van de Wolof nog steeds veel invloed heeft in het land.”

Meer lezen?

Op internet:

ASNA, Senegalese Association of Nantes and Surroundings
The Wolof People: normen en waarden
Filmpje YouTube, 'Ode aan de Wolof'
Opnamen in het Wolof
Online Wolof leren
Muziek en verhalen van de bekende artiest Youssou N'Dour

Boeken:

- Landenreeks, Senegal/Gambia; Mensen, politiek, economie, cultuur.
Auteur: Gerti Hesseling, Hens Kraemer

- La societe wolof: tradition et changement. Les systemes d'inegalite e domination
Auteur: Abdoulaye-Bara Diop

Andere culturen

Het tweede deel gaat over de Ashanti in Ghana. In het derde deel wordt de cultuur van de Twa-pygmeeën onder de loep genomen.