De Twa

Door Tessa van Zutphen. De Twa-pygmeeën zijn de oorspronkelijke bewoners van de oerwouden in Congo, Oeganda, Burundi en Rwanda. Nu worden ze onderdrukt en leven ze in de wouden. De Twa leven gemarginaliseerd en teruggetrokken van het politieke strijdtoneel van de Bantoes. Hun muziek en ideeën worden dan ook niet vaak gehoord.

In het Grote Merengebied in centraal Afrika is het eigenlijk nooit rustig. In Burundi en Rwanda zorgt het conflict tussen de Hutu’s en de Tutsi’s voor een diepgewortelde tweedeling en ook in Congo wordt de politieke arena getekend door strijd en tegengestelde belangen. Wie deze arena laat voor wat het is en afreist naar de bossen, betreedt het leefgebied van de Twa.

Jagers

Bram Krol maakte deze tocht, toen hij in 2003 in Congo was. “Je valt van de ene verbazing in de andere,” vertelt hij. De Twa leven met de natuur. Letterlijk, maar ook figuurlijk. Zij geloven in de natuurgeest, de Elima. Die roepen zij aan als zij bijvoorbeeld op jacht gaan. Bram Krol maakte dit mee.

“De jagers verzamelen zich dan voor het gebed. De gebedsleider vraagt de Elima om een voorspoedige jacht. Daarbij neuriën de andere jagers en benadrukken hun verzoek door met bladeren over de grond te zwaaien. En als ze terugkeren van een succesvolle jacht, offeren zij het hart en een nier van het dier aan het bos.”

De jacht hoort bij de traditionele leefwijze van de Twa. Zij hebben echter vaak niet de mogelijkheid om deze levensstijl aan te houden. Door de effecten van de conflicten in de regio, landonteigeningen en onderdrukking door bantoes hebben veel Twa gedwongen hun nomadische bestaan opgegeven.

Landloos
De meeste Twa hebben zich daarom ontwikkeld tot pottenbakkers en bosbeheerders. In de buurt van water, zoals het Kivu Meer, zijn ook Twa vissersdorpen ontstaan. Maar het komt  ook voor dat Twa, als een soort horigen op Bantoe-landerijen moeten werken om inkomen te verwerven. “Ze kropen werkelijk voor de landeigenaren”, zegt Bram Krol.

Volgens hem zijn de Twa eraan gewend om mishandeld te worden. “Ze voelen zich minderwaardig.” En dat is niet in het minst door het beeld dat hun landgenoten hebben: Twa zouden dom zijn, primitief en kinderachtig.

Omdat zij niet als mensen worden gezien, worden ook veel van hun rechten ontkend, zoals het recht op land. Daarbij is in sommige regio’s sprake van strenge segregatie. Twa’s mogen daar bijvoorbeeld niet met anderen eten, of op dezelfde bank zitten. Het komt ook voor dat de lokale bevolking protest aantekent over het grondbezit van de Twa. Het argument is vaak dat pottenbakkers geen grond nodig hebben.

Vrouwen
Als een Twa wel land bezit, dan wordt dit van vader op zoon doorgegeven. Een vrouw betrekt het land van de man die zij trouwt. In een enkel geval, als de familie van de bruid rijker is dan de familie van de man, gebeurt dit andersom.

In de meest voorkomende gevallen biedt de man de familie echter een bruidsschat aan. Heeft hij hier geen geld voor en wil hij toch een vrouw, heeft hij de mogelijkheid tot een ‘schaakhuwelijk’. Vanuit Westers oogpunt is dit een nogal vrouwonvriendelijk huwelijksaanzoek.

De man kan namelijk op elk willekeurig moment een meisje schaken en meenemen naar zijn woning. Als zij tegenstribbelt, mag hij haar slaan. Zij heeft dan geen andere keus dan het huwelijk te aanvaarden. Ook niet als ze de geschaakt wordt om de derde vrouw te worden van een man die veel ouder is en geen inkomen heeft.

Over het algemeen hebben Twa-vrouwen echter wel de vrijheid om een eigen partner te kiezen. Wel worden ze geacht te trouwen zodra zij de puberteit bereiken – waarop al snel zwangerschap volgt. “In sommige gebieden merkte ik dat de meeste meisjes van twaalf of dertien jaar al een kind hadden. Ik kwam zelfs een moedertje van elf tegen, wat niemand vreemd vond” vertelt Bram Krol. 
 
Als een vrouw met zware huwelijkssores te kampen krijgt die zij niet zelf kan oplossen, kan zij in de meeste gemeenschappen naar de ouderenraad gaan. De man heeft dan kans op een boete, of een terechtwijzing.

Divers

De sociale regels verschillen echter wel van gebied tot gebied. Dat geldt ook voor de omgang met de buitenwereld. Zo zijn er Twa die hun eigen NGO’s hebben opgezet, of politiek actief zijn. In Oeganda hebben Twa bijvoorbeeld toegang tot een positie in de dorpsraad, in regio’s waar veel Twa wonen.

Aan de andere kant zijn er ook groepen die veel minder actief zijn in de samenleving. “Ik weet van een Twa gemeenschap die pas in 2003 voor het eerst kleding in hun bezit kregen. Daarvoor gebruikten zij kleding van boomschors en wat nog meer in de natuur te vinden is,” herinnert Bram Krol zich.

Dat deze Twa nog geen kleding bezaten, komt vooral door gebrek aan middelen. “Kleding is een teken van eerbaarheid, iets om trots op te zijn. Naaktheid is voor hen in principe niets negatiefs, maar het is in de loop van de tijd een teken van inferioriteit geworden.”

Het gebrek aan zelfvertrouwen is een algemeen goed onder de Twa. Mark Lattimer, directeur van de Minority Rights Group, stelde in 2003: ‘De manier van leven, de werkzaamheden en ontwikkeling van de Twa is verschillend per regio, maar de consequente sociale en politieke uitsluiting is universeel.”

Reisverhalen van Bram Krol zijn te vinden op www.bramkrol.com.

Feiten en cijfers

           
De Twa-pygmeeën leven in de grijs gearceerde gebieden in het bovenstaande kaartje.

Pygmeeën behoren tot de oudste bevolkingsgroepen van Afrika. Ze leven in de tropische regenwouden in Rwanda, Brundi. Oeganda en D.R.Congo.

De Twa spreken dezelfde taal als de bantoes in de verschillende landen: Rwanda: Kinyarwanda, Burundi: Kirundi en in Oeganda: Rukiga
 
Aantallen Twa worden geschat op: Burundi: 30,000–40,000,Democratische Republiek Congo 16,000, Rwanda: 20,000–27,000, Oeganda: 3,500–4,000 (Bron: Forestpeoples.org)

Zelf noemen ze zich Efe of Mbuti. Egyptenaren hebben 4000 jaar geleden al melding van hen gemaakt. Zij werden door handelaren als curiositeit meegenomen om aan de hoven van de farao te dansen. Men noemde ze de 'dansers van God'. Hun kleine gestalte heeft van oudsher (Grieken) al geleid tot de meest fantastische verhalen. (Bron: www.pygmee.nl)

Interview Henk Weltevreden

Twa-muziek: de natuur als klankbord
Henk Weltevreden is schrijver en documentairemaker. Zijn reizen in onder meer Afrika's Grote Merengebied vertaalt hij in radio en boeken. Zo schreef hij Congo Blues, over vluchtelingenkinderen en de strijd tegen de bureaucratie van de IND. Vorig jaar bezocht hij de Twa en de Babenzele pygmeeën in het noorden van Congo. Voor het VPRO programma 'De wandelende tak' maakte hij een documentaire over hun muziek.

Wie zijn de Twa?"Mensen als de Twa moet je met een open geest benaderen. Hun wereld is heel anders dan die van ons. Schrijvers, antropologen en journalisten luisteren en ruiken te weinig. We letten alleen bij wijze van spreke alleen op ogen en gezichtsuitdrukkingen, terwijl de Twa juist op heel veel verschillende manieren waarnemen."

Wat is je opgevallen aan de manier waarop de Twa muziek maken?"Ik vind ook dat ze heel mooi zingen, met bijzondere intervallen. Ze gebruiken ook een soort jodel. ’s Ochtends, als de vrouwen jodelen, weergalmen die klanken door het oerwoud. Ik vond dat heel ontroerend en rustgevend."

Hoe denk je dat Twa muziek beleven?
"In ieder geval anders dan wij. Voor ons bestaan muziek en kunst buiten ons, als het ware geobjectiveerd. Voor de Twa is dit anders, zij worden één met de muziek. Zij zíjn muziek. Voor hun zijn subject en object hier versmolten. De omgeving wordt daarbij betrokken. Zo heb ik meegemaakt hoe zij met een harpachtig instrument de klei in een rivierbedding laten resoneren. De natuur wordt dan het klankbord van het muziekinstrument. Het geluid dat dit maakt is het best te vergelijken met housemuziek, heel ritmisch.

Ik kreeg de indruk dat muziek bezit van ze kan nemen. Ze raken in trans, en lijken los te komen van het ‘aardse zijn.’ Als er iemand begraven wordt, kan ik me voorstellen dat ze in gedachten nog heel sterk contact hebben met diegene die is gestorven."

Beluister ook de uitzending van het VPRO-programma 'De Wandelende Tak' met Henk Weltevreden over de Twa van Oost-Congo.

Meer lezen over de Twa?

Internet:

- Rapporten van de Minority Rights Group:
Batwa pygmees of the Great Lakes Region
Twa women, Twa rights in the Great Lakes Region of Africa

- Stichting Pygmeeën Kleinood

- Website van de Rwandese gemeenschap voor inheemse volkeren

- Website van het Forest People’s Programme

Boeken:

- Bram Krol: Schreeuw uit het oerwoud, ISBN 9057981300

- Henk Weltevreden: Congo Blues, ISBN 90 771 64 030
Meer informatie is ook te vinden op de website van Henk Weltevreden

(De foto's op deze pagina zijn gemaakt door Henk Weltvreden, met uitzondering van de foto van de Twa voor een hut van gras)

Lees ook eerdere afleveringen

Het eerste deel van deze serie behandelde de Wolof in Senegal. Het tweede deel gaat over de Ashanti in Ghana. 

Over de auteur

Tessa van Zutphen studeert Geschiedenis van de internationale betrekkingen in Utrecht.
Tessa: Afrika verdient meer aandacht. Dat vind ik sinds ik in 2006 voor het eerst voet zette op Afrikaanse bodem in Ghana, waar ik met een radiostation werkte. Sindsdien ben ikzelf tomeloos nieuwsgierig. Naar de geschiedenis, de muziek, maar ook naar de vergeten oorlogen en mensen in de marge. Voor Afrikanieuws speur ik daarom naar recente rapporten, sla ik stoffige boeken open en spreek ik mensen met boeiende (reis)verhalen. En daar kan ik dan ook nog eens over schrijven!