De Ashanti

Door Tessa van Zutphen, in samenwerking met Nana Dankwa. Tot de zeventiende eeuw waren Ashanti een van de vele Akan volkeren in het gebied dat later door de koloniale machten de Goudkust zou worden genoemd (en nu Ghana heet). Tot de groep van de Akan behoorden onder meer ook de Fante, de Akyem en de Brong.

Net als iedere gemeenschap binnen de Akan hadden de Ashanti, die in een klein gebied rond de stad Kumasi leefden, een lokale leider: de Kumasinene. Aan het eind van de zeventiende eeuw groeide de invloed van de Ashanti plotseling enorm en zonder veel tegenstand kreeg dit volk van Kumasi macht over de andere lokale chiefs. Achter deze ontwikkeling gaat een tweeledig brein schuil.

Het verhaal gaat dat vader van de traditionele Okomfo (priester) Anokye de moeder van de erfgenaam van de Kumasihene tijdens haar zwangerschap verzorgde. De jonge troonopvolger, Osei Tutu, groeide als gevolg daarvan op met Okomfo Anokye.

Toen Osei Tutu in 1690 de plaats van zijn vader zou overnemen, riep zijn invloedrijke vriend Okomfo Anokye alle lokale Akan leiders bijeen en vertelde hen het verhaal van de Gouden Zetel. Die zou uit de hemel neergedaald zijn op de schoot van Osei Tutu. Het stoeltje stond symbool voor de ziel van de Ashanti-natie en het nieuwe machtscentrum in Kumasi – en de andere Akan volkeren hadden weinig andere opties dan dit goddelijke teken respecteren. En zo geschiedde: Osei Tutu werd de eerste Asantehene, de koning over een conglomeraat van vorstendommen.

Kumasi en Europa
Niet alle machtsovername ging echter van een leien dakje. Buiten het Akan gebied voerden de Ashanti bloedige oorlogen om de volkeren vervolgens aan zich te onderwerpen. Ook de strijd met de Denkyira, een andere grootmacht in het gebied, werd in 1701 gewonnen. Dit was onder meer mogelijk doordat het Ashantileger eerder in de oorlog Westerse wapens op de Denkyira had buitgemaakt.

De Denkyira waren namelijk de belangrijkste bondgenoten van Nederlanders, die in 1942 fort Elmina aan de kust van de Goudkust hadden veroverd. Zij spoedden zich nu om de handelscontacten met de Asantehene veilig te stellen. De Akan volkeren beschikten namelijk over grote hoeveelheden goud, dat nu beheert werd door de Ashanti.

David van Nyendaal van de West Indische Compagnie (WIC) ondernam daartoe in 1702 zijn befaamde tocht naar Kumasi om Osei Tutu te feliciteren met de Ashanti staat: de eerste diplomatieke missie van Nederland - en wellicht zelfs van Europa – naar een staat bezuiden de Sahara. In 2002 bracht de huidige Asantehene, Osei Tutu II, een bezoek aan Nederland ter ere van driehonderd jaar handelsbetrekkingen.

Het contact met de Britten verliep minder voorspoedig. In 1902 koloniseerden zij het leefgebied van de Ashanti, Vooral de poging van de Britten om de Gouden Zetel in handen te krijgen lokte gewelddadige opstand uit. Uiteindelijk gaven de Ashanti de Engelsen een duplicaat, en verborgen hun relikwie tot zij veilig genoeg was. Nog steeds is de Gouden Zetel een symbool van macht.

Gebruiken en religie
Symboliek speelt op meer gebieden een belangrijke rol in de cultuur van de Ashanti. Zo hebben de Adinkra-tekens, die veel gebruikt worden in het weven van Kente kleden, een normatieve functie. De naam Adinkra betekent ‘vaarwel’ in Twi, de taal van de Ashanti. Kleding van de stof waarop Adinkra werd geweven, werd namelijk van oorsprong gedragen tijdens begrafenissen.

Begrafenissen nemen een belangrijke plaats in in het leven van een Ashanti, zoals ook andere riten rond overgangsfasen als geboorte, puberteit en huwelijk. De impact van ziekte en dood zijn echter typerend voor de Ashanti. Vanwege de hoge kosten kan het soms jaren duren voor het feest van de dood wordt gehouden, dat dan ook meerdere dagen duurt. Voor familieleden zijn begrafenissen een reden om vanuit alle uithoeken naar dezelfde plaats af te reizen. Kenmerkend voor een Ashanti begrafenis zijn de rode en zwarte gewaden, de kleuren van de dood, en ook offers zijn traditioneel een onderdeel van de ceremonie.

Hoewel veel Ashanti nu ook Christelijk zijn, blijft dit in veel gevallen vermengd met het traditionele, animistische geloof. Dit kent één universele god, en daarnaast veel natuurgeesten. Ook op andere culturele gebruiken, zoals de kente kleden en de rol van traditionele priesters blijft vooralsnog aanwezig in het dagelijks leven in de republiek van Ghana.

Machtsverdeling
De huidige president John Kufuor heeft een Ashanti achtergrond. Als president komt hij echter niet in het vaarwater van ‘zijn’ koning en ook Osei Tutu II heeft zelden aanvaringen met lokale en landelijke politici. ‘Sommige mensen dat wij een bedreiging vormen voor de authoriteiten, maar wij kunnen verzekeren dat wij juist een partnerrol vervullen’, vertelde de Ashanti koning in een interview met BBC in 2005.

De taak van de Ashanti leiders ligt namelijk vooral op het gebied van de ontwikkeling en ondersteuning van het volk op de lange termijn. 'Maar niet op politiek gebied' vertelt Nana Dankwa in het interview op deze pagina. ‘De Asantehene is koning voor het leven. Hij staat in verbinding met de universele God. De president is een instrument van een systeem, dat na vier jaar wordt vervangen. Dat is macht op een ander niveau.’(images: www.ashanti.com.au)

Feiten en cijfers

               

Taal
Zeven miljoen voornamelijk Ghanezen spreken een van de dialecten van Twi; door de traditionele handelscontacten en machtspositie van de Ashanti is dit relatief veel.

Akan
45 procent van de Ghanezen heeft een Akan achtergrond, en ongeveer 15 procent behoort tot de Ashanti (Bron: CIA Factbook)

Anansi
Anansi is de ‘bedrieger’ in de fabels en de mythen van de Akan Ashanti. Veel Afrikaanse verteltradities kennen een dier dat een centrale rol speelt als manipulator, zoals ook de schilpad Ajapa voor de Yoruba. Bekijk ook de Anansi Masters website waar verhalen over Anansi op video zijn vastgeleged.

Matrilineair
De Ashanti kennen een matirlineair overervingssysteem: via de vrouwelijke lijn. De troonopvolger van de Asantene, is dan ook de oudstgeboren zoon van de zus van de koning, en niet zijn eigen zoon.

Namen
In Twi worden kinderen vernoemd naar de dag waarop zij worden geboren:

	zondag	maandag	dinsdag	woensdag
V	Akusoa	Adwoa	Abenaa	Akua
M	Kwasi	Kwadwo	Kwabena	Kwaku
	donderdag	vrijdag	zaterdag
V	Yaa	Afua	Amba
M	Yaw	Kofi	Kwame

Zie voor een uitgebreide versie de website: www.africawithin.com

Interview Nana Dankwa

Nana Dankwa werd in 1964 geboren in Kumasi waar hij zich ontwikkelde tot beeldend kunstenaar. Hij groeide op in Kumasi, en in 1987 reisde hij naar België. Momenteel woont hij in Antwerpen. In zijn atelier-aan-huis herbergt hij een uitgebreide collectie aan eigen schilderijen en aardewerk, die hij regelmatig aanvult. Daarnaast geeft hij workshops aan scholieren en studenten en verspreidt zo zijn kennis over de Akan en Ghana. “Je hebt geluk”, zegt Nana Dankwa met een knipoog “Want ik vertel je de échte verhalen.”

Hoe ben je verbonden met de Ashanti cultuur?“Ik ben geboren in het gebied van de Akan en opgegroeid met Ashanti verhalen. Die verhalen vormen een onderdeel van de sociale sturing: ze vertellen over normen en waarden. Ook de 700 gedragsregels uit de consitutie van okomfo Anokye zijn opgesteld in dichtvorm. De tekens van de Adinkra, die ook vaak een normatieve betekenis hebben, gebruik ik in mijn kunst. Zij in spireren mij. Ook veel dagelijkse gebruiken laat ik terugkomen.”

Typisch Ashanti?“Ashanti zijn echte materialisten: zowel de mannen als de vrouwen. Ze zijn ambitieus. Dit wordt ook ingegeven door de consitutie. Een regel is bijvoorbeeld: ‘als een vogel niet vliegt, kan hij niet eten.” Daarom werken we hard. En een regel als: ‘Als je hand in de voedselschaal is, moet je ook eten’ leert dat je kansen moet benutten en nemen waar je recht op hebt. De Ashanti zijn ook altijd rijk geweest, dat zit in ons karakter.”

Je geeft ook workshops en lezingen. Welke Ashanti waarden zou je graag overbrengen?“De droom van de Ashanti is een goede standaard van leven, voor iedereen. Gelijkheid kan niet, dat bestaat niet, maar de Ashanti zijn tegen iedere vorm van armoede. De Asantehene zet zich bijvoorbeeld ook in voor onderwijs en duurzame ontwikkeling. Het doel is nog niet bereikt, maar we timmeren aan de weg!”

Bekijk ook de website van Nana Dankwa.

Meer lezen over de Ashanti?

Op het web:

- Ministerie van Buitenlandse Zaken: betrekkingen tussen Nederland, Ghana en Ashanti
- Info Ghana: het Ashanti Koninkrijk
- Adinkra symbolen
- Ashanti.com.au
- Module over Afrikaanse literatuur van de Michigan State University

Boeken:

- Religion and art in Ashanti
Robert Sutherland Rattray
Uitgeverij: AMS Press, Verenigde Staten
- Asante Identities. History and modernity in an African village (1850-1950)
T.C. McCaskie voor het International African Institute, Londen
Uitgeverij: Edinburgh University Press
- De zwarte met het witte hart
Arthur Japin
Uitgeverij: de Arbeiderspers
- Dans om het zwarte goud (voorheen: Anansi’s web)
Lydia Rood
Uitgeverij: Leopold
- Ghana. Mensen, politiek, economie, cultuur
Jos Moerkamp
Uitgeverij: Koninklijk Instituut voor de Tropen