Het muskietennet is een simpel maar effectief strijdmiddel tegen malaria. In Tanzania steeg het netgebruik de afgelopen jaren door een succesvol publiek privaat partnerschap. "Smartnet heeft ervoor gezorgd dat netten overal verkrijgbaar zijn tegen een lage prijs. Dat is veel duurzamer dan gratis distributie."

“Wij hebben er een gekregen”, vertelt een schoolmeisje in blauw-wit uniform en een wit hoofddoekje. En haar vriendinnetjes? Die ook, knikken ze, gratis en voor niets. Het gaat over muskietennetten die door het Amerikaanse President´s Malaria Initiative (PMI) werden uitgedeeld op het eiland Zanzibar. Vóór de gratis distributie waren goedkope netten al wijd verkrijgbaar door het Smartnet programma.

De meisjes spelen handklapspelletjes op het door palmbomen omringde, modderige schoolplein in het noorden van Zanzibar. Hier en daar staan regenplassen. Een ideale broedplaats voor muggen. In zo’n plas legt een vrouwtjesmug per keer tot wel 400 eitjes. Een dag of tien later komen daar nieuwe muggen uit voort. De mug, die maar een paar weken leeft, verspreidt letterlijk dood en verderf op Zanzibar en op het vasteland van Tanzania. De muggenbeet leidt jaarlijks tot meer dan 16 miljoen malariagevallen. Honderdduizend slachtoffers overleven de ziekte niet.

Wanneer de meisjes onder hun muskietennet slapen, lopen ze 50 procent minder kans op de ziekte. Een duidelijke zaak dus: om malaria uit te roeien moet heel Afrika onder muskietennetten slapen. De vraag hoé die netten de bevolking bereiken, is echter voer voor discussie. Een van de fervente voorstanders van gratis verspreiding is Jeffrey Sachs, directeur van het Earth Institute en vooraanstaand econoom. Netten moeten gezien worden als een publiek goed waar iedereen gratis over moet kunnen beschikken, vindt hij. Het PMI bracht dit uitgangspunt in de praktijk en deelde in december 2005 meer dan 230,000 gratis netten uit op Zanzibar.

Het Smartnet programma dat de afgelopen jaren groot succes boekte in Tanzania, gaat uit van een hele andere strategie. “Demand creation en gedragsverandering, daar draait het om in dit programma”, legt Romanus Mtung’e van Population Services International (PSI) Tanzania uit. “Mensen moeten waarde hechten aan een net, en er dus ook een klein bedrag voor over hebben.”
Het social marketing programma Smartnet, uitgevoerd door PSI en gefinancierd door onder andere de Nederlandse ambassade, startte in 2002 en eindigde in augustus 2007.

De succesvolle voorloper op het programma had de vraag naar muskietennetten massaal doen toenemen. Om de duurzaamheid van dit programma te garanderen, bouwde Smartnet voort op de ontwikkeling van de markt, maar nu aan de aanbodkant. Smartnet bood transportsubsidies, gegarandeerde afname en marketing-ondersteuning. Tanzania werd de grootste producent van netten in heel Afrika. Daarnaast werd gebruik van de impregnatie insecticide Ngao (‘schild’) gepromoot. “Door subsidies kunnen we insecticide leveren aan fabrikanten die bij elk net een zakje Ngao verpakken. Consumenten kunnen hun net zelf thuis impregneren”, licht Mtung'e toe.

Mtung’e: “Muskietennetten en Ngao moeten in het hele land verkrijgbaar zijn én gebruikt worden, dat was ons doel. Door steun aan de private sector nam het aantal netproducenten toe van twee naar vier. De marktwerking deed zijn intrede en netten werden goedkoper, en dus betaalbaarder. Toen de vraag toenam als resultaat van ons landelijk marketingprogramma, stond er in elke regio een groothandelaar op die netten wilde afnemen. Onze grootste verdienste is dat reizende marktkoopmannen de netten op markten in de kleinste dorpen verkopen. Elk jaar worden er meer netten verkocht, in 2006 zo´n 3,4 miljoen.”

“De muskietennet markt is booming”, beaamt netfabrikant Anthony Haji van TMTL. “Nog maar een paar jaar geleden was onze veertig jaar oude familiefabriek op sterven na dood. Door de import van goedkope tweedehandskleren raakten we ons polyester aan de straatstenen niet kwijt. Op verzoek van PSI ben ik met mijn oude machines netten gaan produceren. De fabriek draait nu weer 24 uur per dag. PSI heeft uit het niets een geweldige markt gecreeerd.”

Smartnet werd uitgeroepen tot meest succesvol ITN (insecticide treated net) programma ter wereld. Het succes werd vanaf 2004 versterkt door, ter aanvulling op de marktcreatie, steun te bieden aan de mensen die de netten het hardst nodig hebben: zwangere vrouwen en kinderen onder de vijf. Bij een bezoek aan de kliniek krijgt elke zwangere vrouw een voucher waarmee ze een grote korting krijgt op een net. Wat later ging die korting ook op voor kinderen onder de vijf jaar. Daarnaast is er nog een kleine groep van wezen en gehandicapten die de netten gratis krijgt.

“We geven de netten bewust niet aan iedereen gratis weg”, zegt Mtung’e. De reden daarvoor wordt onderstreept in het Smartnet review van 2006. “Het review team ziet geen enkel voordeel in het gratis verstrekken van netten”, stelt het rapport. “Bij het gratis uitdelen van netten komen vaak distributieproblemen kijken omdat er niet genoeg aandacht is voor logistiek. In de onderzochte regio´s was iedereen in staat het kleine bedrag (€ 2,50 of € 0,70 met voucher) voor een net te betalen. Volgens de geïnterviewden was het een kwestie van prioriteiten stellen, en niet van het niet kúnnen betalen.”

Rik Peeperkorn, sectorspecialist gezondheid & hiv/aids op de Nederlandse ambassade in Dar es Salaam sluit zich aan bij de bevindingen van het review team. “Binnen Smartnet is de vraag gesteld: is het voorkomen van malaria een prioriteit voor Tanzanianen zélf? Zo ja, dan willen zij daar zelf ook iets aan doen. In plaats van te zeggen: ‘hier heb je een net’, leggen families nu zelf geld opzij voor netten. Smartnet heeft ervoor gezorgd dat netten overal verkrijgbaar zijn tegen een lage prijs. Dat is in mijn ogen veel duurzamer dan alternatieve programma’s.”

“Nu er weer veel geld is voor malaria, wordt er geroepen om gratis verspreiding van netten”, gaat Peeperkorn verder. “En ja, als het er puur om gaat het nettengebruik omhoog te krikken, dan wérkt gratis distributie. Dat deden de Amerikanen op Zanzibar, en dit verhaal wordt als een enorm succes verhaal verkocht. Maar de ervaring leert ook dat dit soort, overigens enorm dure, programma´s op de lange termijn veel minder succesvol zijn. Kijk bijvoorbeeld naar Togo, daar zijn na gratis distributie netten maar moeilijk verkrijgbaar. En ook op Zanzibar overwegen de overheid en partners (oa PMI), na de gratis distributie, over te gaan op een voucher programma om een iets duurzamer benadering te bewerkstelligen. Want wat gebeurt er als netten kapot gaan? Worden er over vijftien jaar nog steeds gratis netten gedistribueerd?”

Het succes van Smartnet heeft zich inmiddels bewezen maar er blijft genoeg te doen. De nadruk ligt in de nabije toekomst op de productie van long lasting insecticide treated nets. Netten moeten al in de fabriek voorzien worden van een lang houdbare insecticide laag. De Nederlandse ambassade blijft volgens Peeperkorn betrokken bij muskietennetprogramma’s. Door financiering van de gezondheidssector in het algemeen, en mogelijk specifiek via een partnerschap met PMI. Daarbij staat voor Peeperkorn buiten kijf dat de nadruk moet blijven liggen op het creeëren van vraag en gedragsverandering. “Ik geloof er heilig in dat mensen zelf moeten bijdragen aan de oplossing. Dat is op lange termijn duurzamer dan de ‘wij zorgen voor u’-instelling.”

Dit artikel verscheen in IS nummer 9 (november 07)