[Recensie] Ishmael Beah: Ver van Huis
Door Caspar Naber

Zijn bijnaam luidde ‘Groene Slang’ omdat hij er niet gevaarlijk uitzag maar het wel was en net als het gelijknamige reptiel één geheel vormde met de natuur. Vanonder de kleinste struik kon Ishmael Beah naar eigen zeggen een heel dorp uitschakelen zonder gezien te worden. De Sierra Leoner schreef een aangrijpend boek over zijn ervaringen als kindsoldaat tijdens de burgeroorlog die in de jaren negentig woedde in zijn vaderland.

Rebellen
Ismael Beah komt op zijn twaalfde in aanraking met de burgeroorlog. Terwijl hij met vrienden in een naburig dorp verblijft voor een talentenjacht – de tieners vormen een groepje dat rapnummers playbackt – overvallen rebellen hun woonplaats. Nadat ze het nieuws hebben vernomen, willen ze terug naar huis. De vele slachtoffers onderweg doen hen beseffen dat ze beter kunnen omkeren. In hun toevluchtsoord duiken een paar weken later ook rebellen op. Met zes leeftijdsgenoten slaat Beah op de vlucht. Een jaar later worden ze opgepikt door legersoldaten. Die brengen hen naar een dorp dat fungeert als basis. Ze moeten kiezen: meevechten tegen de rebellen of de veilige haven verlaten. Met een dertigtal andere jongens – in leeftijd variërend van zeven tot zestien jaar – kiest Beah voor het eerste.

Geen medelijden
Als een robot schakelt de tiener vele rebellen uit van het Revolutionair Verenigd Front (RUF). Doden wordt een dagelijkse routine. “Mijn sectie was mijn familie, mijn wapen was mijn kostwinner en beschermer en mijn motto was: doden of gedood worden…Ik voelde voor niemand medelijden.” Na ruim twee jaar belandt Beah via een ontwapeningsprogramma van de Verenigde Naties (VN) in een opvangcentrum. Hij kickt er af van zijn leven als kindsoldaat. Een nieuwe staatsgreep in Sierra Leone doet hem vluchten naar de Verenigde Staten. Hij bouwt er een nieuw leven op, rondt zijn studie politicologie af en wordt lid van een VN-adviescommissie voor de rechten van het kind.

Fotografisch geheugen
Het eerste dat opvalt aan Ver van huis zijn de vele details in de verhalen. Vooral wanneer je bedenkt dat ze pas vijftien jaar na dato werden toevertrouwd aan het papier. De auteur legt uit hoe dat komt wanneer hij - op de vlucht voor de rebellen - terugdenkt aan zijn lagere schoolperiode. Zijn grootvader gaf hem altijd een speciaal medicijn waardoor zijn hersenen meer kennis zouden kunnen opnemen. “Tot op de dag van vandaag heb ik een uitstekend fotografisch geheugen dat mij in staat stelt om details van alle momenten van mijn leven te onthouden. Ze zijn onuitwisbaar.”

Nuchterheid
Beah beschrijft zijn gruweldaden en die van medesoldaten en rebellen niet alleen gedetailleerd maar ook met een grote nuchterheid. Het beste voorbeeld daarvan vind ik de passage waarin hij uiteenzet hoe hij op een gevangene oefent in het kelen van iemand. “Ik greep het hoofd van de man en sneed in één vloeiende beweging zijn keel door. Zijn adamsappel ging opzij voor het scherpe mes en ik draaide de bajonet op zijn zigzagrand om hem naar buiten te brengen. De ogen van de man rolden omhoog en keken mij strak aan voor ze plotseling een angstige uitdrukking kregen, alsof ze werden verrast. De gevangene leunde met zijn volle gewicht tegen mij aan op het moment dat hij zijn laatste adem uitblies. Ik liet hem op de grond vallen en veegde mijn bajonet aan hem af. Ik meldde me bij de korporaal die een stopwatch in zijn hand had.”

Spannend
Behalve gedetailleerd en nuchter beschreven zijn Beah’s verhalen ook spannend. Zoals die keer dat zijn vrienden en hij rebellen tegen het lijf lopen. Of wanneer ze door burgers worden aangezien voor rebellen en gevangen worden genomen. Om nog maar te zwijgen over de vele keren dat de kindsoldaat en zijn eenheid verwikkeld raken in zware vuurgevechten met de rebellen en ze worden geraakt door kogels. Spannend en verrassend tegelijk vond ik het moment waarop Beah en andere gewezen kindsoldaten in het opvangcentrum leeftijdgenoten tegenkomen die aan de kant van de rebellen hadden gevochten.

Hartverscheurend
Zo emotieloos als zijn ervaringen als kindsoldaat zijn beschreven – ik moet opeens weer denken aan die passage waarin hij beschrijft hoe zijn medesoldaten en hij een stel rebellen eerst toetakelen en daarna levend begraven - zo pakkend beschrijft Beah zijn belevenissen in de periode ervoor en erna. Zoals het overlijden van zijn vriend, de eerste van het groepje waarmee hij was gevlucht voor de rebellen. Hartverscheurend vond ik de passage waarin de auteur uiteenzet hoe hij in een door rebellen overvallen dorp zoekt naar zijn ouders en broers. Hij vindt de hut waar ze zich hebben schuil gehouden. Op dat moment keren de rebellen terug die hij hoort zeggen dat ze die dag drie dorpen hebben platgebrand maar dat dit het enige dorp was waar alle aanwezigen waren omgekomen in de vlammen.

Aandoenlijk
Naast gruwelijke getuigenissen bevat Ver van huis ook leuke en hele herkenbare. Vooral die waarin de lezer kennismaakt met het kind in Beah. Zoals diens ontmoeting met een stel wilde zwijnen waarvoor hij zo bang is dat hij zijn toevlucht zoekt in een boom. Of het moment waarop zijn vrienden en hij voor het eerst de Atlantische Oceaan horen en zien. De eerste kennismaking van de gewezen kindsoldaat met de hoofdstad van zijn vaderland, met die van buurland Guinée en met New York – vooral de scene met de lift herinner ik me – vond ik zelfs aandoenlijk. Zijn koelbloedigheid heeft plaatsgemaakt voor hulpeloosheid.

Rapmuziek
Heel bijzonder vond ik de rol die rapmuziek speelt in het boek. Al lijkt dit soms te grenzen aan het onwaarschijnlijke en vraag ik me af of de auteur bepaalde zaken niet mooier heeft voorgesteld dan ze waren omdat dit beter uitkwam voor het verhaal. Zoals de cassettebandjes die beslissen over het lot van zijn vrienden en hem. Tegelijkertijd vraag ik me af wie ik ben om de getuigenissen van de gewezen kindsoldaat in twijfel te trekken. Hoe dan ook, je kunt wel stellen dat rapmuziek als een rode draad door het boek loopt. Songteksten doen Beah niet alleen de oorlog vergeten maar geven hem uiteindelijk ook zijn jeugd terug. Althans zijn herinneringen daaraan.


Ver van Huis, Ishmael Beah, Uitgeverij Luitingh – Sijthoff B.V., Amsterdam 2007 (ISBN 9789021800042). De oorspronkelijke titel van het boek luidt: ‘A Long Way Gone. Memoirs of a Boy Soldier.’ De Nederlandse vertaling kwam tot stand met steun van Warchild. Via een speciale actie kunt u dit boek tot 1 december 2007 met korting kopen. Voor meer informatie surf naar: www.warchild.nl en klik op ‘publicatie rapport Sierra Leone’.