Recensie Ton van der Lee: “De Geestbewaarder”
Door Caspar Naber

Het lot van een man ligt niet in zijn eigen hand – hoewel hij dat maar al te graag gelooft – maar in de hand van de vrouw van wie hij houdt. Die conclusie trekt Caspar, een van de twee hoofdpersonen in het nieuwe boek van Ton van der Lee. Stanley, de andere hoofdpersoon, komt tot dezelfde slotsom al staat dat niet met zoveel woorden beschreven. De werkelijke hoofdrolspelers in De Geestbewaarder zijn dan ook niet de mannen maar de vrouwen. Waar kennen we dat ook alweer van?
Uiteengespatte droom
Wie Solitaire heeft gelezen – het eerste boek van Van der Lee over zijn belevenissen in Namibië – herinnert zich dat de schrijver/hoofdpersoon daar zijn droom uiteen zag spatten door toedoen van een vrouw. Ze zorgde ervoor dat hij alles wat ie had opgebouwd – inclusief een groot deel van zijn vermogen - kwijtraakte. Hetzelfde overkomt Stanley in De Geestbewaarder. De in Amsterdam-Oost opgegroeide Surinamer verliest zijn vermogen zelfs aan twee vrouwen.

Geestelijke bevrijding
Wanneer we Stanley leren kennen, zit hij gevangen in de relatie met zijn Nederlandse vriendin. Geestelijk zit ie eveneens vast want totaal vervreemd van zijn cultuur. Met de terugkeer van zijn moeder naar Suriname begint voor hem het zoeken naar zijn roots. Die zoektocht leidt naar de plek waar Stanley zich uiteindelijk bevrijd waant: West-Afrika. Daar speelde ook De Dans van de Geesten, het vorige boek van Van der Lee waarin hij zijn eigen spirituele zoektocht naar bevrijding beschrijft. In De Geestbewaarder laat hij Caspar – stuurman op een slavenschip – hetzelfde doen in brieven.

Rituelen en ceremonies
Hoewel Caspar en Stanley beide een nieuw leven beginnen, moeten ze daar uiteindelijk weer afscheid van nemen. Dat thema van Žalles gaat voorbijŽ dook ook al op in Het Zandkasteel, het tweede boek van Van der Lee waarin hij de bouw beschrijft van zijn droomhuis in Mali. Rituelen en ceremonies speelden daarbij een grote rol. Dat doen ze opnieuw in De Geestbewaarder. Stanley krijgt ermee te maken tijdens de zoektocht naar zijn stammoeder, Caspar tijdens zijn contacten met de lokale bevolking in de tijd van de slavernij.

Meekijken
Op basis van het voorgaande zou je kunnen concluderen dat De Geestbewaarder nogal voorspelbaar is. Dat is het nu juist niet. De thema’s die we kennen uit eerdere boeken van Van der Lee keren weliswaar terug maar hij is er in geslaagd ze op een andere, verrassende manier te verwerken. Hij belicht ze niet alleen van verschillende kanten – door de hoofdpersonen ermee te laten worstelen - maar doet dat ook in verschillende stijlen. Zo leert de lezer Caspar kennen aan de hand van de brieven die hij schrijft aan het meisje van zijn dromen in Nederland. De lotgevallen van Stanley worden beschreven in de derde persoon. In beide gevallen kijkt de lezer dus als het ware mee over de schouders van de hoofdpersonen.

Lichaamsgeur
De verhalen zijn bovendien gelardeerd met (historische) feiten. Daarbij is de schrijver zo nauwkeurig te werk gegaan dat de lezer de levens van Stanley en Caspar als een film aan zich voorbij ziet trekken. Sterker nog: de lezer zit zelf in de film die hem meeneemt naar Groot-Amsterdam, Suriname en West-Afrika. Hij ervaart de bestemmingen met al zijn zintuigen. Door zo beeldend te schrijven, slaat Van der Lee twee vliegen in een klap. Wie voornoemde bestemmingen nog nooit bezocht, heeft na het lezen van het boek toch het gevoel er te zijn geweest. Zo leerde ik Suriname kennen. Wie wel al ter plaatse was, herkent veel. Om niet te zeggen alles. Van de coffeeshop aan de Amsterdamse Cuyp en de grauwe luchten boven het IJsselmeer bij Durgerdam tot het licht in de slavenvertrekken van een West-Afrikaans fort en de lichaamsgeur van Afrikaanse vrouwen.

Zwart en blank
Verrassend vond ik ook de combinatie van al die feiten met de romanvorm. Het is voor het eerst dat Van der Lee kiest voor dit literaire genre. Wat mij betreft een geslaagde keuze. Een boek over de erfenis van de slavernij wordt anders al snel een geschiedenisboek. De Geestbewaarder is volgens de schrijver ook een overdenking van de identiteit van zwart en blank. Door dit beladen thema te koppelen aan de avonturen van twee jonge mannen op zoek naar zichzelf krijgt die identiteit vanzelf een gezicht zonder dat Van der Lee een stelling inneemt of vervalt in stereotypen. Alhoewel. Bij de beschrijving van de avonturen van beide hoofdpersonen – in het bijzonder die van Stanley – baseert de auteur zich ook op zijn eigen reiservaringen. Daarmee riskeert hij dezelfde kritiek te krijgen als op zijn eerdere boeken. Hij zou er een (te) eenzijdig beeld in schetsen van de Afrikaanse samenleving.

Ingewijde
Al krijgt de lezer die Afrikaanse samenleving in Van der Lee's nieuwe boek nog steeds te zien door de ogen van de auteur, diens blik is ruimer en genuanceerder dan in voorgaande werken. Dat komt doordat hij zich flink heeft ingelezen en te rade is gegaan bij Surinamers en Afrikanen. Hij kijkt dus ook door hun bril. Daardoor voelt de lezer zich een ingewijde. Een mooi voorbeeld daarvan vind ik de passage waarin Stanley en zijn zoon zelfgekweekte wiet knippen terwijl ze luisteren naar muziek van Bob Marley. Diens Redemption Song is het lievelingsnummer van de zoon. Hij legt aan zijn vader uit dat het gaat over de bevrijding van de slavernij die niet langer lichamelijk is maar geestelijk. Daarna wordt het liedje ook de favoriet van Stanley.

Herkenbaar
Het nummer van Marley vat ook precies samen waar het om gaat in het boek. Een boek dat ikzelf zou willen samenvatten als heel herkenbaar. Voor elke westerling die in (West-)Afrika is geweest maar vooral ook voor (westerse) mannen die in hun eentje in Afrika hebben gezeten. Zij kennen de kracht en gevaren van liefde op het eerste gezicht. Wie zich afvraagt wat dat te maken heeft met slippertjes in Sierra Leone: daarin ligt het geheim van De Geestbewaarder!

De Geestbewaarder, Ton van der Lee. Uitgeverij Balans, Amsterdam, 2007 (ISBN 978-90-50188-27-2)