Pas op p. 177 (van de 222) vind ik wat ik verwacht, als Brandsma schrijft dat volgens hem interne factoren doorslaggevend zijn voor de misère in Afrika, en niet bijvoorbeeld het IMF of westerse multinationals. Hij heeft dan net beschreven hoe veel Soedanese kinderen met zware brandwonden in het ziekenhuis belanden simpelweg omdat de ouders geen hekje plaatsen rond het vuurgat in hun hut – want dat deden de voorouders ook niet, het past niet in hun traditie.
Ja, daar is het IMF niet schuldig aan, natuurlijk. Maar de algemene conclusie gaat me te ver. Dat is echter best te verdragen, het standpunt druipt er niet van af en het is een interessant boek. Brandsma beschrijft ontmoetingen in Oost-Afrika. Het zijn uiteenlopende mensen op soms heel extreme plekken: een priester in het door rebellen geteisterde Noord-Oeganda, een Samburu-krijger in een afgelegen dorp in Kenia, Soedanese jagers ver weg in de jungle, een Turkana-visser bij een woestijnmeer, de laatste man die nog een stoommachine uit de koloniale tijd in Soedan weet te bedienen, Eritrese strijders aan het front met Ethiopië en Somalische krijgsheren.
Me dunkt, daar is een mooi boek over te schrijven, en eigenlijk had ik best nog meer willen lezen. Interessant zijn bijvoorbeeld Brandsma"s reflecties over het onoverbrugbare cultuurverschil met zijn Samburu-vriend, of nouja, is het wel een vriend? Wat is vriendschap eigenlijk, tussen culturen? Of op de indrukwekkende natuur, die maakt dat hij zich klein voelt, een ervaring die in Europa niet te evenaren is. Daar heerst de mens; in Afrika de natuur.
Duidelijk is wel dat het een 'zwaar" boek is. Geen gemakkelijke thema"s, serieus beschreven en met diepgang. Weinig humor ook.
Het gebrek aan humor was me misschien niet eens opgevallen als niet kort geleden een soortgenoot van Brandsma, correspondent Kees Broere van de Volkskrant, ook een boek had geschreven, Standplaats Nairobi. Het is altijd lullig om boeken te vergelijken, want elk boek staat op zich. Maar ik kan er niet omheen: het meest in het oog springende verschil is de humor: het gebrek eraan in Voorbij de Nijl, de overvloed in Standplaats Nairobi.
Voorbij de Nijl is niet alleen maar kommer en kwel, dat zeker niet. Maar Brandsma heeft niet het relativeringsvermogen of niet het oog voor grappige situaties. Hij is wat zwaar op de hand, zou je kunnen zeggen, hij neemt zichzelf en Afrika zeer serieus. Dat pleit voor hem. Het boek is daardoor wel eerder leerzaam dan vermakelijk.
Gelukkig is het wel zo goed geschreven dat het aangenaam leest – en vooral daarom had het van mij wel meer mogen zijn. Brandsma is inmiddels correspondent in Israël. Dat levert ongetwijfeld meer serieuze stof op, maar over Afrika zal dat helaas niet gaan.
Klik hier voor de weblogpagina van Louise Cornelis waar meer recensies te vinden zijn.