Aernout Zevenbergen: Vlekken van een luipaard. Over mannen in Afrika, Mets & Schilt, 2007

 
Recensie door Louise Cornelis, 7 Mei 2007. Als een boek me een traantje weg laat pinken, vind ik het een topper. En dat deed dit boek, maar frappant genoeg net in het hoofdstuk dat níet in Afrika speelt. Tegen het eind is Zevenbergen in Nederland om kerstmis te vieren. Net dan overlijdt door een ongeluk zijn dertienjarige neefje.
 
Hij deelt met zijn vader en broers verdriet, rouw en de verantwoordelijkheid voor de uitvaart. Hij realiseert zich dan pas echt goed wat het betekent om een plek in te nemen in de familie en in de opeenvolging van generaties. Hij ziet bijvoorbeeld hoe kapot zijn vader is om het verlies van zijn oudste kleinzoon.
 
De mannelijke familieleden steunen elkaar. 'Jullie vormen een clan" zeggen anderen. En Zevenbergen beschrijft die steun en het gezamenlijke verdriet zo dat ik me er bijna bij voel horen. Vandaar die traan. Bovendien is Afrika zo ineens heel dichtbij: een clan in het land van Maas en Waal.
 
Zevenbergen neemt de nagedachtenis aan zijn neefje mee terug naar Afrika. Daar was hij toch al aan het zoeken geweest naar zijn roots. Hij is in Afrika geboren en bezoekt onder andere het ziekenhuis waar dat gebeurde.
 
Maar het gaat dieper dan dat. Hij gaat naar Afrika om te ontdekken wat het betekent om daar man te zijn. Maar hij ontkomt er natuurlijk niet aan om zich af te vragen wat zijn eigen man-zijn betekent. Vooral: wat het betekent om geen vrouw en kinderen te hebben. 'Andere keuzes gemaakt", zo zegt hij, maar daar snappen ze in Afrika niets van.
 
Hoe is het mogelijk dat hij de continuïteit van het leven niet wil doorgeven? De dood van zijn neefje confronteert hem met die vraag. In Afrika zoekt hij verder naar antwoorden.
 
Een boek over mannen, dus, maar meer nog over dood en leven, en wat die dingen met elkaar te maken hebben. Omwille van het doorgeven van het leven weigeren veel Afrikaanse mannen een condoom te gebruiken, en staan vrouwen daar machteloos tegenover. En omwille van dat leven is het in Zuidelijk Afrika normaal om vreemd te gaan, of in West-Afrika om bij meerdere vrouwen in totaal wel tientallen kinderen te krijgen – ook al ben je te arm om al die kinderen te kleden en te voeden. Zevenbergen ontmoet maar een enkeling die zich aan dit soort dodelijke uitwassen van de Afrikaanse cultuur onttrekt.
 
En alsof dood, leven, AIDS en armoede nog niet genoeg is, gaat Zevenbergen taboe-thema"s niet uit de weg. In Oeganda onderzoekt hij hoe het staat met de grote homo-haat; in Botswana praat hij met een oudere man over masturbatie. Twee thema"s die volgens velen niet bij Afrika horen, maar waarvoor wel in alle Afrikaanse talen woorden bestaan. Hij verbaast zich daarom over de felle veroordeling van homosexualiteit, vaak met een beroep op iets wat toch echt niet van oorsprong 'bij Afrika hoort": het Christendom.
 
Zevenbergen staat ook stil bij de gewelddadigheid in Zuidelijk Afrika. Het geweld zit ook in de relaties tussen de sexen. Als mannen alleen maar zo veel mogelijk chicks willen scoren, en er zelfs toe overgaan om pasgeboren baby"s te verkrachten, en als vrouwen bij een man alleen maar geïnteresseerd zijn in de grootte van zijn auto en bankrekening– hoe moet het dan verder, met relaties, met gezinnen, met kinderen?
Zevenbergen komt tot de conclusie dat in Afrika de oude waarden niet meer werken, en dat er uit het Westen geen echt alternatief voor is gekomen. Er is dus een morele leegte - maar leegte biedt wel ruimte voor iets nieuws.
 
Het boek heeft de vorm van een reisverslag met extra diepgang rond het thema 'man". Het is dus geen zware, theoretische verhandeling, en het leest vlot. Maar ondertussen is het wel leerzaam.
 
Bewonderenswaardig is hoe Zevenbergen Afrikanen aan de praat heeft gekregen over persoonlijke onderwerpen. Dat was niet altijd makkelijk. Zelfreflectie is meer een Westerse hobby, en dan gaat het nog over taboe-onderwerpen ook. Af en toe vraagt hij dus maar niet meer door, ook al begrijpt hij nog lang niet alles. Zo laat het boek dus vragen open: het is niet 'het" boek over 'de" man in Afrika. Daarvoor is het ook te persoonlijk.
 
Het boek laat eigenlijk vooral zien hoe een westerling gaat reflecteren op zijn eigen identiteit als hij in Afrika op onderzoek uitgaat. Zevenbergens thuis is in Afrika, ondanks die clan in het land van Maas en Waal. Ik ben benieuwd of hij er het leven ook nog gaat doorgeven...