Ton van der Lee schreef met de De Geestbewaarder in bijna alle opzichten een goed boek.

De vraag had ik me wel eens gesteld: hebben zwarte Surinamers in Nederland eigenlijk iets met hun Afrikaanse roots? Hum familiegeschiedenis verdeelt zich immers over maar liefst drie continenten. De grens tussen het eerste en het tweede is getrokken door iets wel heel barbaars: de slavernij. Dat speelt natuurlijk nog wel, met herdenkingen en oproer als een politicus naar de VOC-tijd verwijst. Maar de geschiedenis daar nog voor, de tijd in Afrika, speelt die ook?

De geestbewaarder geef op die vraag een antwoord. Het is lastig om het spoor terug te vinden door de slaventijd heen. Want het waren immers ‘maar’ slaven, ze hadden geen ziel, volgens de handelaren die ze van Afrika naar de Nieuwe Wereld vervoerden. Dus werd er vrijwel niets van ze geregistreerd. Maar hoofdpersoon Stanley lukt het toch om via een dorp in het Surinaamse regenwoud, de plantage waar zijn voorouders gewerkt hebben en een tussenstop in Ghana, in Sierra Leone terecht te komen, bij de Temne, de stam van zijn oermoeder. Hij zoekt naar zijn roots, maar meer nog zoekt hij naar zichzelf, naar een uitweg uit een mislukt huwelijk, een mager baantje, kinderen die steeds meer hun eigen weg gaan en een troosteloze flat in Amsterdam-Noord.

Zijn tegenspeler komt daar vlak uit de buurt: uit Durgerdam, en hij zou daar eigenlijk best naartoe willen, naar die plek en naar een rustig burgerbestaan met vrouw, kindertjes en werk als visser. Maar door schipbreuk verblijft hij veel langer aan de Afrikaanse slavenkust dan ooit de bedoeling was geweest.
Schipbreuk, slavenkust? Ja, want met deze andere hoofdpersoon, Caspar, bevinden we ons aan het einde van de 18e eeuw. Caspar werkte op een schip dat slaven van Afrika naar de Caraïben zou brengen.

Caspar maakt van alles mee, meer dan hem lief is, en hij raakt natuurlijk betrokken bij iets wat te maken heeft met de voorouders van Stanley. Wat dat precies is, dat vertel ik hier niet, want dat blijft het hele boek lang spannend. Door die spanning blijf je lezen en leer je gaandeweg een boel over de geschiedenis die de drie continenten verbindt. Een geschiedenis vol met leed, en daaraan voegen zowel Caspar als Stanley nog wat toe.

Tot zover is het dus een prima boek: spannend, interessant thema, en leerzaam. Maar er is toch wel één ding mis mee, en dat is dat het niet bepaald een literair hoogstandje is. Daarvoor is het te weinig genuanceerd.

De hoofdpersonen zijn te eendimensionaal: Stanley is wel heel erg naïef, z’n huwelijk te grijs, z’n vrouw te vervelend; Caspar te goed en braaf en te uitleggerig in een onwaarschijnlijk lange brief aan z’n verloofde. En hé, frappant zeg, dat net die brave borst de schipbreuk overleeft en ook nog eens - tegen de tijdgeest in - op eigen houtje op het idee komt dat negers wel een ziel hebben, en dat God niet bestaat.

Het literaire middel van de afwisseling tussen de hoofdstukken is ook nogal grof. Het ene hoofdstuk speelt in het nu (Stanley); het andere vroeger (Caspar), en lezend voel je je hinkelen van het ene op het andere been.
Dat had dus allemaal wel wat subtieler gekund, waardoor je het als lezer misschien ook wat meer had kunnen meevoelen. De gevoelens moeten nu allemaal wel heel nadrukkelijk uitgelegd worden. Het ligt er dus wat dik bovenop allemaal, en dat komt de geloofwaardigheid niet ten goede.

Desondanks heb ik De geestbewaarder met plezier gelezen, slechts in de marge gehinderd door het gebrek aan nuance. Ik vond het spannend, en het zette me aan het denken – iets wat ik graag heb. Het verhaal komt voor mij dichterbij omdat mijn geboortestad Vlissingen regelmatig genoemd wordt: Caspar is daar geweest voor zijn vertrek naar Afrika, het schip waar hij op werkt en dat uiteindelijk vergaat, is Zeeuws.

Ik weet dat Zeeland een grote rol heeft gespeeld in de slavenhandel. Want deden mijn voorouders eigenlijk in die tijd? Ik heb geen flauw idee. Ik voel me dan ook lang niet zo betrokken bij mijn voorouders als Stanley, en me dus ook niet verantwoordelijk voor hun daden. Maarja, ik heb makkelijk praten: mijn hele familiegeschiedenis ligt maar in een klein hoekje van één – rijk – continent, en voor zover ik weet is er niemand slaaf geweest.