Ook al is de verbindingsweg door de Democratische Republiek Congo een stuk korter, bakker Elisabeth Chola maakt er geen gebruik van. Ze heeft al eens een hele vrachtauto met tarwemeel verloren op het pontje over de grensrivier met Congo: “laat mijn meel maar rondrijden en een paar cent duurder zijn. Ik verkoop de broodjes toch wel”. Zo heeft Danty’s Bakery het goed voor elkaar en dat komt mede door echtgenoot Frank. De lokale banken zagen de bakkerij niet staan door gebrek aan onderpand, maar Frank en zijn bedrijven staan garant.

In zijn prachtige Nigeriaanse hemd straalt Frank Chola vertrouwen uit: “ ik zet in op mijn  transportbedrijf dat de schakel vormt met de afzet van landbouwproducten en de aanvoer van cement”. Hij zal handig profiteren van de nieuwe brug, die het pontje vervangt, de toegenomen veiligheid in het zuiden van Congo en de rijkdom aan de andere kant in de Zambiaanse Copperbelt. Het lijkt erop of het Zambiaanse “Friesland en Groningen”  via hun afsluitdijk eindelijk kunnen profiteren van de groei in “randstad” Copperbelt.

 In de districten zijn er echter nog uitdagingen genoeg voor de ondernemers in het midden – en kleinbedrijf. De afstand tot de markt, de toegang tot krediet en de overregulering belemmeren de groei van het MKB.

De Copperbelt en het Congolese achterland

De Zambiaanse Copperbelt doet het erg goed.  De koperprijzen zijn al twee jaar extreem hoog. Een tiental mijnbouwbedrijven, hun 40.000 werknemers en toeleveranciers verdienen daar goed aan. De mijnbouw is goed is voor twee derde van de export, maar verbruikt ook meer dan de helft van de beschikbare stroom in het land. Dit tot groot verdriet van het midden- en kleinbedrijf dat om de dag te maken heeft met stroomuitval. De Zambiaanse overheid heeft begin 2008 ingegrepen met een nieuwe mijnbouwwet, waardoor Euro 300 miljoen per jaar extra aan belastinggeld moet binnenkomen. Dat zijn ze waarschijnlijk zo weer kwijt aan de onderhoud van de wegen en uitbreiding van waterkracht en zonne-energie.

Net ten noorden van de Copperbelt ligt de Katanga provincie van Congo. Met 10 miljoen inwoners is dit een enorm economisch achterland voor Zambia. De handel met Katanga trekt dan ook flink aan. Dagelijkse rijden 300 vrachtwagens en veel bepakte fietsen bij Kasumbalesa de grens over. Zambiaanse handelaren komen met pinda’s, meel, vis en geiten. Luxe Toyota’s, Tata vrachtauto’s en grote machines komen vanuit Zuid Afrika en gaan hier de grens over.

Handelaren kunnen sinds april dit jaar via de bank betalen. De Finance Bank heeft als eerste een kantoor geopend aan de grens en de Nigeriaanse Access Bank volgt binnenkort. China Henan gaat de 4-baanssnelweg naar Lubumbashi in Congo aanleggen: de financiering is al geregeld. Maar hoe staat het met de verbindingsweg door Congo naar de noordelijke provincies in Zambia?

De “afsluitdijk” door Congo naar het noorden van Zambia

De iets verder naar het oosten gelegen grenspost, Mokambo, is het begin van de 80 km verbindingsweg, “the Pedical” door de Congo, die de Copperbelt met het noorden van Zambia verbindt. En andersom. Een visum is niet nodig voor Zambianen. Handelaren investeren door het uitdelen van “relatiegeschenken”. Een Zambiaanse kalender met wereldkampioene boksen Esther Phiri zien we op verschillende plaatsen.

De weg lijkt een zandverstuiving als er een tegenligger langskomt. We zien alleen maar Zambiaanse auto’s en geen wegversperringen. Aan het eind van de weg weer hetzelfde rustige tafereel aan de grens. Franssprekende douaniers pluizen alle papieren grondig door, maar vinden geen ‘foutje’. Ze vragen nog wel voorzichtig om een ‘sucre’. Helaas. Vanaf het pontje over de Luapula grensrivier hebben we goed zicht op de nieuwe brug, waaraan de laatste hand wordt gelegd.

De jonge Chinese ingenieur van amper 25 jaar, Lau Hua Feng, legt in uitstekend Engels uit dat de brug 320 meter lang is en door 100 Zambianen in twee jaar is gebouwd. Zij krijgen hulp van amper 25 Chinezen. Lau: “De bouw was eenvoudig maar het transport van materialen des te meer een uitdaging. We hebben de Zambiaanse autoriteiten geadviseerd om de oprit naar de brug te versterken tegen de tropische regens, maar die hebben het advies naast zich neergelegd.” Het is duidelijk wie straks weer de schuld krijgt, zeker in de publieke opinie. Dan rijden we 70 km over geasfalteerde weg door naar het ‘booming’  Mansa, de provinciehoofdstad.

Bakkerij en transportbedrijf in het “booming” Mansa

Mansa profiteert nu al van de aangetrokken handel met de Copperbelt en Congo. Overal worden stenen gebakken en huizen gebouwd. Barclays Bank heeft er sinds het begin van het jaar 3400 nieuwe klanten bij, maar weinig leningen aan het MKB. Er wordt veel meer brood verkocht; een graadmeter van relatieve voorspoed. De bakkerij van Elisabeth Chola, “Danty’s Bakery” kan de vraag niet meer aan. Elisabeth: “Ik heb het broodbakken geleerd van een Nederlandse ondernemer. Binnenkort meng ik 10% cassavemeel met tarwe voor een gezonder broodje.”

Als de geïmporteerde tarwe te duur wordt kan ze op haar boerderij ook tarwe gaan verbouwen. Haar man Frank Chola heeft verschillende vrachtauto’s rijden waarmee hij “veel brood op de plank brengt”. Hij doet de bankzaken van de twee en heeft het over ‘overdrafts’, leningen en ‘leasing’. Zijn motto zie hier je niet vaak in Zambia: “lenen en terugbetalen”; en dat tegen een tarief van rond de 30%! Wanneer we hem vertellen over subsidies voor kleine waterkrachtcentrales gaat hij er meteen achteraan. De inwoners van Mansa zijn de dagelijkse stroomstoringen meer dan zat.

Ontbrekende rijstschakel in Kasama

De 330 km redelijke zandweg van Mansa naar Kasama wordt bijna niet gebruikt. Na Mansa verwachten we een levendig provinciestadje, maar niets is minder waar. De ondernemers maken een weinig dynamische indruk, een enkele uitzondering daargelaten, zoals Dixion Chanda. Dixion heeft 8 jaar in Amsterdam gewoond en voor Artsen zonder Grenzen gewerkt.

Sinds 2001 is hij terug in Kasama waar hij rijst produceert. Hij probeert zich te ontwikkelen tot de ontbrekende schakel tussen de ‘paddy’ boeren en de luxe supermarkt SPAR in de hoofdstad Lusaka. Dixion: “Goed dat SNV ons helpt met de ‘streepjes codes’ en het organiseren van de kleine rijstboeren.” Productiecapaciteit genoeg maar het krijgen van een lening is het probleem. De drie aanwezige banken, waaronder de Zanaco, werken helaas niet mee door gebrek aan onderpand. De weg naar de supermarkt is lang voor de rijst uit Kasama. 

De balans

Eenmaal terug in Lusaka maken we de balans op. We moeten Zambia helpen bij versoepeling van het grensverkeer met Congo en stimuleringsmaatregelen voor kleine ondernemers. Kayula Siame, coördinator van het Zambiaanse hervormingsprogramma voor bedrijfsontwikkeling: “we gaan de kleine ondernemers in de provincies via hun brancheorganisaties betrekken bij het hervormingsprogramma. De Zambiaanse Minister van handel en industrie,

Felix Mutati gaat nog verder: “Ik organiseer in het najaar een brede economische dialoog (“indaba”) met de districten en wil dat het kredietgarantiefonds voor het MKB snel van de grond komt.” Het nieuwe waardebonnen systeem is ook een schot in de roos.

Met dit systeem kan het lokale MKB (bijna) gratis hulp inhuren voor het laten maken van bijvoorbeeld een ondernemingsplan of een kredietaanvraag. SNV helpt bij de invoering van dit systeem. De Zambiaanse overheid is ook begonnen met de aanbesteding van kleine waterkrachtcentrales en zonne-energie systemen voor groeicentra op het platteland. Kleine ondernemers in Zambia krijgen een zetje in de rug en vaker bezoek uit de hoofdstad.


John Lindhout van Stichting Woord en Daad schreef dit artikel samen met Henny Gerner van de Nederlandse Ambassade in Zambia.