Recensie van Een nacht in een vijzel. Vrouwen in Afrika van Femke van Zeijl (uitgeverij Artemis, 2007)

Als een meisje een nacht in een vijzel slaapt, wordt ze als jongetje wakker. Dat is een spreekwoord uit Rwanda. Talloze meisjes proberen het. Tevergeefs, natuurlijk. Aan het lot van de eigen sexe valt in Afrika niet te ontkomen. Je kunt zomaar die één op dertien vrouwen zijn die in het kraambed sterft. Of verkracht worden in de Soedanese burgeroorlog. Of meestrijden in één van de conflicten in het gebied rond de Grote Meren, en daarna nog steeds niet voor vol aangezien worden. Of geen andere manier zien om aan geld te komen voor jezelf en je kinderen dan je lichaam te verkopen - desgewenst zonder condoom, als dat meer opbrengt. Dood door AIDS of dood van de honger, wat maakt het uit? En in al die situaties geldt: aan mannen heb je he-le-maal niets.

Het is geen vrolijk beeld van vrouwenlevens dat Van Zeijl schetst, ook al doet ze haar best om niet alleen de slachtofferkant te belichten. Ze laat óók zien dat Afrikaanse vrouwen veerkracht hebben en bezig zijn met het verbeteren van hun bestaan. Ze treft óók vrouwen die hun zaken goed voor elkaar hebben, die een eigen bedrijfje zijn begonnen bijvoorbeeld.

Bovendien schrijft ze over de ellende met een grote vlotheid, waardoor de hoofdstukken geen zware, zwarte reportages zijn geworden, maar soms eerder een spannend reisverslag - een aantrekkelijke en persoonlijke vorm van journalistiek schrijven.

Per hoofdstuk behandelt ze een land of hoofdstuk. Vier hoofdstukken gaan over de politiek en strijd in het gebied rond de Grote meren: Burundi, Rwanda en Congo (twee hoofdstukken). Daarnaast komen Mozambique (kraamsterfte), Soedan (verkrachtingen als oorlogsmisdaad) en Oeganda (de veranderde houding ten opzichte van condoomgebruik en sexuele moraal) aan de orde.

In elk land bezoekt Van Zeijl verschillende vrouwen, en het lukt haar steeds om tot de kern van de zaak door te dringen, ook al ligt die gevoelig. Op die manier kom je als lezer veel te weten van de vrouwenlevens in Afrika - zonder dus dat het boek ergens echt zwaar op de maag gaat liggen. Het blijft prettig lezen, al moet je af en toe wel even slikken om zo veel narigheid. Zoals bijvoorbeeld in Mozambique - volgens de traditie daar leidt vreemdgaan tot complicaties bij de bevalling. En dus moet een vrouw tijdens een zware bevalling aan het hele dorp haar escapades opbiechten...

Van Zeijl laat wat mij betreft één kans liggen om het boek toch nog verder uit de Afrikaanse-slachtofferssfeer te halen, en dat is een hoofdstuk waarin ze het dichterbij huis zou zoeken. Want dat verhaal over een nacht in een vijzel, dat klinkt heel sneu natuurlijk, maar hoeveel Nederlandse meisjes zouden er ook maar wat graag een jongetje zijn?