‘De laatste echte wildernis in Afrika’. Met dit soort teksten verleiden reisbrochures hun lezers tot een bezoek aan de Beneden Omo Vallei, waar naakte krijgers en vrouwen met uitgerekte lippen nog als van oudsher tussen de wilde dieren leven. In werkelijkheid komen bezoekers zelden of nooit groot wild tegen in de parken langs de Omo en de Mago rivieren, maar maken ze de lange reis over slechte wegen puur om de lokale bevolking te bekijken en te fotograferen.

Ervaren reisbegeleiders zullen hun gasten adviseren genoeg birr te wisselen voordat ze de trip naar de Beneden Omo Vallei gaan maken. De gloednieuwe, kraaknette briefjes van één birr, die alleen bij banken in de hoofdstad verkrijgbaar zijn, zijn onontbeerlijk als je de fotogenieke volkeren van Zuid-Ethiopië wilt vastleggen. Naast de leden van stammen als Erbore, Karo en Hamar zijn het vooral de met lipschotels versierde Mursi vrouwen die zich bewust zijn van het feit dat ze erg tot de verbeelding van de bezoekende westerling spreken. Ze weten ook dat die maar al te graag wat kleingeld over heeft voor een snapshot van hetgeen de Mursi vrouwen zo typeert.

De lipschotel

Verschillende theorieën doen de rondte omtrent de oorsprong en reden van de lipschotel. De ene stelt dat de grootte van de schijf recht evenredig is aan de prijs van de bruidsschat van de draagster, terwijl een andere gewag maakt van een bewuste verminking om de vrouwen minder aantrekkelijk te maken voor slavenhandelaren. Antropologisch onderzoek sinds het einde van de jaren zestig weerlegt de eerste theorie. Uit verschillende interviews bleek dat huwelijken en bruidsschatten vaak al geregeld waren voordat de vrouwen hun lippen pierceten. De tweede theorie zegt misschien meer over de normen en waarden van diegenen die de piercing een verminking vinden, dan over de praktijk die ze probeert uit te leggen. Daarbij komt nog dat de lipschotel niet enkel een Afrikaans fenomeen is, noch dat het zich beperkt tot vrouwelijke onderlippen. Bij de Kayapo stam in Brazilië bijvoorbeeld, krijgen pasgeboren jongens een onderlippiercing die ze, naarmate ze ouder worden, verwijden door er steeds grotere houten schijfjes in aan te brengen.

Op de vraag van een antropoloog naar het waarom van de lipschotel, antwoordde een Mursi vrouw simpelweg: “Omdat het onze traditie is.” Na een beetje doorvragen merkte zij op dat het van haar een volwassen vrouw maakt, net als haar moeder. Een man uit een Mursi gemeenschap vond het gewoon mooi, niet meer dan dat. Zowel de mannen als de vrouwen waren het er ook over eens dat het een onmiskenbaar visuele uiting is van het Mursi-zijn. Het onderscheidt hen van naburige stammen als Kwegu en Bodi met wie ze regelmatig conflicten hebben. Met de komst van het toerisme naar de regio, heeft de schijf in de onderlip echter ook een economisch belang gekregen. Des te groter de schotel, des te vaker komen ze op de foto. Daardoor krijgen ze meer geld om op de markten in het hoogland graan, zout en lokaal gestookte alcohol te kopen.

Ongemakkelijke ontmoetingen

Toch hebben de ontmoetingen tussen de Mursi en toeristen iets onnatuurlijks en is het voor geen van beiden een gemoedelijk samenzijn. De Mursi zullen de toeristen tijdens de korte bezoekjes aan hun gemeenschap er op verschillende manieren – die niet zelden als agressief worden ervaren – attent op maken dat ze enkel daar zijn om hen te fotograferen en daarvoor geld achter dienen te laten. De bezoekers van hun kant lijken inderdaad in niets anders geïnteresseerd dan zo snel mogelijk enkele kiekjes te nemen en te onderhandelen over de aankoop van de onvermijdelijke lipschotels die door alle leden van het dorp worden verkocht. Vaak heeft de bezoeker al gehoord over de reputatie van de Mursi, maar meent toch dat een bezoek aan de volkeren van Zuid-Ethiopië niet volledig is zonder tenminste een glimp op te vangen van een met lipschotel versierde tribale vrouw. Gevolg is dat sommige Mursi dorpen soms wel tot vijftig toeristenbusjes per dag ontvangen.

De toeristenstroom die op gang is gekomen en de aard van de ontmoetingen zijn de laatste jaren steeds vaker onderwerp van discussie binnen kringen van hulpverleners en zichzelf respecterende reisorganisaties. Omdat de Mursi vrouwen van hun lichaam een verkoopbaar object maken en met de daarbij horende harde onderhandeling een zekere vorm van zelfrespect lijken te zoeken, wordt door antropologen wel eens de vergelijking met prostitutie gemaakt. Deze vergelijking gaat wel erg ver. Wel is zeker dat ten gevolge van de snelle, ongeorganiseerde groei van het toerisme naar deze gebieden er nieuwe sociale problemen opduiken binnen de Mursi gemeenschap. Jaloezie tussen leden en dorpen en toenemend alcoholgebruik zijn daar de eerste symptomen van.

Stap in de goede richting

Ook diverse reisorganisaties zijn zich bewust van de soms treurige situaties die zich afspelen tijdens excursies naar Mursiland. Door middel van duurzame toerismeprogramma’s wordt gezocht naar oplossingen. Een eerste stap werd onlangs gezet door de Wereld Toerisme Organisatie van de Verenigde Naties (UNWTO), die in het kader van haar Armoedebestrijding door Duurzaam Toerisme Project (ST-EP) een informatiecentrum heeft opgericht in Konso. Dit plaatsje in Zuid-Ethiopië wordt vaak als uitvalsbasis gebruikt voor verdere excursies naar de Beneden Omo Vallei. Naast een tourism awareness programma in nabijgelegen dorpen, worden er lokale gidsen en een vaste bemanning voor het infocentrum getraind. Een eerste evaluatie van het project in Konso is positief. Het infocentrum draait op volle toeren en een eerste lichting enthousiaste en bekwame gidsen staat klaar om toeristen rond te leiden. Dorpsbewoners zien het nut in om bezoekers op een gastvrije manier te ontvangen en over hun leefgemeenschap te vertellen. UNWTO hoopt dit initiatief mettertijd uit te breiden naar kruispuntdorpen als Turmi (vanwaar bezoeken aan het Hamar volk worden ondernomen) en Jinka, dat als basis dient voor tochten naar de Mursi. Deelnemers aan een groepsreis en de individuele reizigers kunnen ook een stap in de goede richting zetten door zich vooraf goed te informeren over het te bezoeken volk en de impact die toerisme op hen kan hebben. Respect is het magische woord. In plaats van enkel je lens te richten op de lipschotel van de Mursi vrouw, zal een bezoek aan dit volk zeker in waarde stijgen als je je focus verbreedt. Een wat langer bezoek waarin ook aandacht is voor de tradities en levensomstandigheden van de Mursi. Door naar de Mursi te luisteren en met hen in discussie te gaan, kan deze excursie een leerzame activiteit worden in plaats van een onbevredigende confrontatie.

Nota van de auteur: Dit stukje verscheen eerder in de landenreeks Te Gast In Ethiopië van de uitgeverij Informatie Verre Reizen onder de titel een ‘warm’ onthaal.


Geinteresseerd in Ethiopie? Kijk ook eens op Frank Janssens' website http://www.frankfocus.com