Recensie van Binnen is het donker, buiten is het licht. Kroniek van het naakte bestaan in een Afrikaans dorp van Dick Wittenberg en Jan Banning. Uitgeverij Atlas, 2007.

Wittenberg en Banning zijn begonnen met het vertellen van het verhaal over Dickisoni in M, het maandblad van NRC Handelsblad. Met hun reportage over dit dorp in Malawi wilden zij 'gewone' armoede een gezicht geven. Ze beschreven de inwoners van het dorp, die rond moeten komen van minder dan die beroemde ene dollar per dag, en die met enige regelmaat zo weinig te eten hebben dat ze ondervoed raken.

Hun armoede is echter niet zo erg dat er cameraploegen op af komen voor een schokkende TV-uitzending op prime time. Vandaar, het is 'gewone' armoede: een dagelijkse realiteit voor miljoenen mensen. Sprokkelen om te overleven, veel meer heeft het leven niet te bieden.

Het boek bevat zo ongeveer het oorspronkelijke M-artikel in hoofdstuk 1, en daarna drie nieuwe hoofdstukken, gebaseerd op de keren dat Wittenberg terug is geweest in Dickisoni, zodat hij in totaal in elk van de vier jaargetijden in het dorp is geweest.
Maar wat blijkt al tijdens het tweede bezoek? Dickisoni is veranderd. Ook al probeert Wittenberg het dorp zo min mogelijk te belasten of te beïnvloeden, hij kan niet anders dan dat toch doen. Want wat moet er anders met het geld dat geschokte M-lezers doneerden? En zelfs zonder dat: toen hij de eerste keer vertrok, liet hij als dank voor alle gezinnen geld achter voor maïs. Sindsdien is hij weldoener, zijn de bewoners hem dank verschuldigd en gaan ze meer van hem verwachten. Dat was niet de bedoeling: Dickisoni moest zichzelf blijven.

Wittenberg weet zich niet goed raad met de verandering die hij zelf in gang heeft gezet. Terwijl hij wel ziet wat een stap vooruit het dorp heeft kunnen zetten dankzij dat beetje extra geld. Geld betekent kunstmest betekent een betere oogst betekent geen honger. Voor het eerst in lang en ook als enige dorp in de wijde omgeving ziet in Dickisoni zelfs aan het einde van de moeilijke regentijd iedereen er nog weldoorvoed uit, en is er niemand aan ondervoeding gestorven. Maar de prijs die het dorp ervoor betaalt, is die van afhankelijkheid van een weldoener.

Dit boek schetst daarom niet alleen Dickisoni, maar vooral ook de dilemma's van liefdadigheid en hulp. Aan het eind van het boek weet ik net zo min als Wittenberg hoe Dickisoni's ontwikkeling te evalueren. Ik houd wel van boeken die meer vragen oproepen dan ze beantwoorden. Maar een makkelijke boodschap is het niet.

Groot pluspunt van het boek zijn de prachtige foto's van de dorpelingen, genomen in hun eigen huizen. Binnen, dus, en dat is zeldzaam: foto's van Afrkanen in hun eigen huis. Daar is het immers donker, en dat zijn de gezichten ook. Dat levert nogal wat belichtingsproblemen op, die fotograaf Jan Banning uitmuntend heeft opgelost.

Minpuntje is dat het hele boek is geschreven in de stijl van een documentaire. Dat gaat voor een heel boek vermoeien. Ik kreeg hoe langer hoe meer behoefte aan ofwel een doorlopende verhaallijn, ofwel een helderder structuur, in ieder geval: meer houvast aan een rode draad binnen de hoofdstukken. Ze springen nu wat onvoorspelbaar heen en weer.

Verder valt op de afwezigheid van het thema spiritualiteit: over magie, religie of zingeving gaat het niet. Het is Wittenberg niet gelukt daartoe door te dringen. Dat is frappant, want het lukt hem wel om te praten over lastige onderwerpen als sex en AIDS, en de dorpelingen vertrouwen hem ook geheimen toe. Misschien is het de ontkerkelijkte, westerse bril die het zien van religie in Afrika moeilijk maakt?

Het ontbreken van spritualiteit zorgt voor een wat reductionistisch perspectief op het leven in Dickisoni: alsof het echt alleen maar uit sprokkelen om te overleven bestaat. Maar dat kan toch niet zo zijn, want er wordt wel gedanst, gezongen, muziek gemaakt. Er is méér in het leven dan alleen maar voor eten zorgen, zelfs bij grote armoede. Maar hoeveel meer, dat blijft duister. Van mij mag er een vergelijkbaar boek geschreven worden door een Trouw-journalist.