Sharp Sharp
In korte aangrijpende impressies, die geen moment sentimenteel worden, beschrijft ze haar ontmoetingen met de kinderen op straat en in opvangtehuizen, met de hulpverleners en de 'omstanders'. Over hun leven, maar vooral hun overleven. Af en toe klinkt er wel iets door van de betrokken vrijwilliger die zich eigenlijk schaamt voor het eigen luxe leven in Nederland en de eenvoud van het harde bestaan verheerlijkt. Maar meestal is het meer verwondering dan bewondering. Dat komt ook door de open wijze waarop ze schrijft over haar eigen gedachten en gevoelens. Vanaf het moment dat ze net na haar afstuderen in 2003 als idealistische vrijwilliger voor het eerst naar Zuid-Afrika vertrekt en al snel haar westerse journaalbeelden moet verruilen voor de realiteit van elke dag. Tot het moment dat ze vier jaar later weer terugkomt en alles weer zo thuis en vertrouwd voelt. Maar het gaat niet alleen over dáár, het gaat ook over terugkomen in Nederland en dan weer je draai vinden. Over culture shock en reversed culture shock. Als je wat vaker in Afrika komt, en niet als toerist maar als deelnemer, als tijdelijk inwoner, ga je ook je eigen wereld door Afrikaanse ogen zien zoals je eerder Afrika zag door de westerse bril. En dat brengt verwarring. Jetske van de Schaar beschrijft heel herkenbaar hoe ze zich verloren, rusteloos en onwennig voelt in de maanden na terugkeer in Nederland "Sinds mijn terugkeer naar Nederland ben ik in turbulent water terechtgekomen en een tijdlang dobberde ik stuurloos rond," schrijft ze. "Zelfs voor mensen die dicht bij me staan zijn mijn zoektocht en beweegredenen voor de daaruit voortvloeiende keuzes moeilijk te volgen."

Het komt allemaal heel dichtbij voor wie Afrika op een andere manier heeft leren kennen. Of dan nu door een tijdje studeren of stage is of door er wat langer te wonen en werken. Niet zozeer de gebeurtenissen, maar de persoonlijke ervaringen van Jetske van der Schaar dragen het verhaal. Of dat voor anderen dan jonge en oude Afrikagangers even interessant is om te lezen kan ik moeilijk beoordelen. Mijn perspectief en ervaringen zijn dezelfde als in het boek. Als ze schrijft over het inkopen van kerstcadeautjes voor de kinderen van een opvanghuis zie ik mezelf weer staan, een paar weken voor kerst, terwijl we aan de grote tafel de goedkoop ingekochte t-shirts voor de straatjongens van Twilight en de aidswezen van Nkosi's Heaven in Johannesburg inpakken.

Het is in ieder geval voor iedereen die vrijwilligerswerk wil gaan doen in Afrika een realistische introductie. Niet van het soort dat Afrika bevestigt in haar zieligheid en de vrijwilliger een gevoel geeft van onmisbaarheid. Noch van het soort dat met een hang naar nostalgie de 'schone eenvoud' van Afrika ophemelt. Het is een verhaal over jonge mensen die het zelf maar uit moeten zoeken in een verwarde samenleving, over de veerkracht van Afrika, maar ook gewoon een verhaal over het leven. Met veel relativiteit kijkt Jestke van de Schaar naar het nieuws over Nederlandse jongeren die aids niet serieus nemen, over burgers die zich bedreigd voelen door het oprukken van minaretten in het stadsbeeld. De omstandigheden zijn misschien anders, maar overal proberen mensen te leven en te overleven, lijkt ze te willen zeggen.

Soms worden de verhalen wel wat meer van hetzelfde, maar in ieder verhaal zit weer net een observatie die het uittilt boven een gewoon verslag van een gebeurtenis. Zoals het verhaal over de schoenen die ze regelt voor weeskinderen terwijl iemand anders al nieuwe schoenen heeft gedoneerd maar de huismoeder niets zegt om de komende gift niet mis te lopen. Ze kan altijd nog de nieuwe schoenen verkopen of ruilen. Daar sta je dan als goedbedoelende vrijwilliger, je voelt je bedonderd en toch begrijp je het ook wel weer. Het zijn van die kleine incidenten die zo makkelijk worden gebruikt om de zin of onzin van ontwikkelingshulp aan te tonen, maar waar zo oneindig veel meer achter zit.
In dat opzicht geeft het boek ook een goede beleving van wat ontwikkelingshulp in de praktijk nou eigenlijk inhoudt en met welke uitdagingen je te maken krijgt, hoe teleurstellingen ook samenhangen met je eigen verwachtingen.

Als Jetske van de Schaar eind 2009 weer op bezoek gaat bij de tehuizen kan ze inmiddels een balans opmaken. Veel van de jongens uit de begintijd van haar stichting Be More zijn weer terug op straat, opgepakt, in de gevangenis. Een enkeling heeft het wel gered, sommige zijn zelf in de hulpverlening gegaan, kleine lichtpuntjes die je moet zien. Ze beschrijft hoe teleurgesteld ze zelf af en toe is. Je raakt zelf natuurlijk ook steeds meer verweven met het leven van de mensen die je helpt. Het lijkt wel dweilen met de kraan open. Het beeld van 'Africa, the lost continent' dringt zich aan je op. Het maakt het de lezer makkelijk om Afrika maar de rug toe te keren. Maar daar stopt het verhaal niet. Want het verhaal van deze 'Helden van Zuid-Afrika', die het niet opgeven, stopt ook niet.

Het aardige van dit boek zit niet alleen in de inhoud, maar ook in de vormgeving. Als een soort kruising tussen een weblog en een dagboek is het doorspekt van foto's, kaarten, kladpapiertjes en geschreven aantekeningen. Eigenlijk is dit boek een must voor iedere student of vrijwilliger die naar Afrika gaat. En voor iedereen die al in die hoedanigheid is geweest een bron van herkenning en ook de zoveelste confrontatie met je eigen worsteling. Met één been in Afrika, met één been in Europa. Of zoals de Afrikaners het zeggen, je bent eigenlijk een 'soutpiel'. Hoog tijd dat dit scheldwoord een wat positievere connotatie krijgt. Helden van Zuid-Afrika levert daar in ieder geval een bijdrage aan.

Bestel Helden van Zuid-Afrika online