“In this book, I do not deal at length with this extraordinary struggle, a story that has been ably covered by other writers, some of whom are activists themselves. While the humanitarian urgency of AIDS treatment programs is inarguable, these drugs will not halt the epidemic on their own. They are not a cure, they don't work for everyone.”

Interview met Helen Epstein; Auteur van The invisible cure; Africa, the West and the fight against Aids.

Door Mariska Dekker

Er gaan veel verschillende verhalen de ronde waarom de Aids-epidemie in Afrika zo extreem is en in andere ontwikkelingslanden niet. Onderzoekers verwachtten dat dezelfde soort epidemie in Oost-Europa en Azië zou uitbreken. Maar dat deed het nooit. Waarom niet? Lange tijd heerste de stelling dat Afrikanen veel promiscuer dan niet-Afrikanen waren. Afrikanen zouden met meerde mensen het bed delen. Uit onderzoek blijkt echter dat een heteroseksuele man in Brazilië of Thailand een grotere kans maakt, vijf of meer sekspartners per jaar te hebben als een Keniaan of Zambiaan.

“Ik heb met opzet geprobeerd het boek een wetenschappelijke toon te gegeven. Voor de meeste mensen is de emotionele kant van deze epedimie al bekend. Ik wilde mijn wetenschappelijke kijk over deze epedimie beschrijven, niet mijn persoonlijke gevoelens. Dit boek gaat niet over hoe erg de epidemie is, dat is al duidelijk genoeg gemaakt door vele anderen. Dit boek gaat over mijn mening over hoe fout de reactie op de epidemie was”, zegt Helen Epstein.

In haar boek; The invisible cure- Africa, the West and the fight against AIDS, legt Helen Epstein uit dat veel Afrikanen aan ‘concurrency’ doen. Dit betekent dat veel Afrikanen tegelijkertijd twee of drie partners hebben. Meestal voor een lange tijd, maar Afrikanen delen hun minnaars vaak ook weer met anderen. Hierdoor kan het HIV razendsnel verspreiden. Ze heeft het dan wel over Oost en Zuidelijk- Afrika. In het noorden van Afrika leven voornamelijk moslims, die en besneden zijn (wat de kans op besmetting aanzienlijk verkleint) en dan wel meerdere vrouwen hebben, maar die vrouwen mogen absoluut geen andere partners hebben.

Epstein, voormalig bio-ethicus die in 1993 in Uganda onderzoek deed naar het ontwikkelen van een aids-vaccin, heeft voor haar boek uitgebreide research gedaan. Het boek blijft zoals ze zelf zei vrij wetenschappelijk. Een keer gaat ze in op haar gevoelens wanneer ze beschrijft hoe ze dacht dat ze zelf besmet was met het virus. Maar waarom behoudt ze zoveel afstand van haar gevoelens? ”Ik wilde de mensen om me heen beschermen. Ik ben een aantal vrienden kwijtgeraakt aan de ziekte, wat werkelijk verschrikkelijk was. Ik denk niet dat iemand van hen hun persoonlijke verhalen had willen verspreiden.”

Epstein geeft een goede uitleg over het ontstaan van het virus, de mislukte Aids-campagnes en de geschiedenis van de aids-bestrijding. Tot eind jaren negentig waren onderzoekers zich absoluut niet bewust van het bestaan van; ‘concurrency’. Voorlichtingscampagnes richtten zich op de typische risicogroepen als prostituees en vrachtwagenchauffeurs, terwijl ondertussen het virus zich al verspreide onder het gewone volk. Maar hoe was het mogelijk dat geen enkele andere wetenschapper of aids-onderzoeker het bestaan van het ‘concurrency’ netwerk zag?

Volgens Epstein waren er wel onderzoekers die het bestaan zagen maar er niet veel meer achter zochten: “Het is niet makkelijk om de relatie tussen dit netwerk en het HIV-virus te zien. Je moet heel dicht bij de mensen en statistische gegevens zien te komen. In andere woorden, je moet heel veel verschillende onderzoeken doorlezen en met veel verschillende mensen praten. Het idee van ‘concurrency’ kwam tot leven begin jaren ’90. Maar ook andere theorieën zoals hoge-risicogroepen en marsmannetjes uit de ruimte deden de ronde, dus het was makkelijk om een andere theorie aan te hangen. Ik geloofde ook voor een lange tijd dat hoge-risicogroepen de oorzaak waren. Totdat er onderzoeksresultaten bekend werden waaruit bleek dat condoompromotie en behandelingen van sexueeloverdraagbare aandoeningen niet het effect hadden die er zou moeten zijn. Ik begon na te denken of er niet iets anders aan de hand was.”

Zo kwam Epstein langzaam achter het bestaan van het ‘concurrency’ netwerk. De Amerikaanse professor Martina Moris gespecialiseerd in sociologie en statistiek ontwikkelde een computerprogramma waarmee ze verschillende berekeningen over het concurrency netwerk kon maken. Uit een van die berekeningen bleek dat al bij een kleine partner reductie in het ‘concurrency’ netwerk een dramatische daling merkbaar was in het aantal HIV besmettingen. Voor het zelfde effect maar dan met condooms, is er een veel hoger aantal consistente condoom-gebruikers nodig, wat niet erg realistisch is.

Maar is dit dan de oplossing voor de aids-epidemie? “Ik heb nooit zeker geweten of ik gelijk had, het is een theorie. Maar wel een theorie die logisch was en nu door een groeiend aantal anderen zoals het Amerikaase ‘Centers for Disease Control’, UNAIDS, de Amerikaanse organisatie voor ‘international development’, het Britse Departement en ook Nederlandse hulporganisaties. Maar het meest belangrijke is dat er een aantal Afrikaanse overheden overwegen om een programma op te starten gericht op ‘concurrency’. Of dit gaat werken, geen idee maar laten we de hoop koesteren.” Aldus Epstein.