Recensie: J.M. Coetzee. Een schrijversleven

Miriam Grootscholten. De schrijver J.M. Coetzee heeft veel prijzen gewonnen, waaronder de Nobelprijs. Zijn werk is beroemd en bejubeld. Over de man J.M. Coetzee is minder bekend. De Zuid-Afrikaanse letterkundige J.C. Kannemeyer belicht in zijn biografie zowel de politieke en sociale achtergronden van Coetzees oeuvre als zijn persoonlijke geschiedenis.

Buitenstaander en toeschouwer
Hij wordt een buitenstaander genoemd, een gesloten persoonlijkheid. Hij is er de man niet naar om op de barricaden te gaan, John Maxwell Coetzee geeft zijn mening liever op literaire wijze gestalte en in de tijd van de Apartheid is hij niet bepaald zachtzinnig als het over het apartheidsregime of over Afrikanen gaat. Dit in tegenstelling tot wat hem in de pers vaak verweten wordt: hij zou zijn bekendheid meer moeten gebruiken om de Apartheidspolitiek aan te klagen, zoals bijvoorbeeld Breyten Breytenbach doet. Kannemeyer laat zien dat Coetzee zijn mening in zijn recensies en boeken wel degelijk geeft. Wachten op de Barbaren is één grote aanklacht tegen de angstcultuur van de Apartheid, terwijl het tegelijkertijd van toepassing is op onderdrukkingsregimes van alle tijden. Coetzee voelt zich geen Afrikaner en is altijd ambivalent geweest ten opzichte van de taal, het Afrikaans: `Ik wist precies hoe de Nationale Partij een Afrikaner definieerde, en ik was trots dat ik niet aan die criteria voldeed.’ Anderzijds heeft hij er ook moeite mee zich als een Engelsman te beschouwen omdat Zuid Afrika teveel in hem zit.
Behalve een buitenstaander is Coetzee ook een toeschouwer. Op de Universiteit van Kaapstad ten tijde van de hoogtij van de Apartheid, doet hij niet mee aan de demonstraties. Hij noemt zichzelf teveel een kamergeleerde, ook voor politiek-sociologische journalistiek heeft hij geen aanleg. Dat hij wel degelijk aan de goede kant staat blijkt uit zijn innige vriendschap met Breyten Breytenbach en André Brink.

De kolonie Zuid Afrika
John Maxwell Coetzee is een afstammeling van een van de eerste Nederlanders die zich aan de Kaap vestigden. In de zeventiende eeuw was er alleen nog de verversingspost voor de VOC schepen, die onderweg naar de Oost hun voorraad daar aanvulden. Zijn voorouders wonen eerst in Stellenbosch en verplaatsen zich later naar de Karoo. Op de familieboerderij beleeft Coetzee zijn gelukkigste jaren, hij komt er nog steeds graag. Op school blijkt al snel dat hij erg intelligent is. Hij slaat een klas over, wat hij intellectueel gezien wel aankan, maar wat hem een fysieke achterstand oplevert waardoor hij zich een buitenstaander gaat voelen. Ook op de Universiteit van Kaapstad is hij een uitzonderlijk goede student; hij noemt zelf later het onderwijs gebrekkig. Hoewel we inmiddels 400 jaar verder zijn blijft Coetzee Zuid Afrika een kolonie noemen. Zijn eerste manuscript stuurt hij dan ook naar een agent in New York omdat hij niet gezien wil worden als een schrijver uit de koloniën. Het wordt overigens, evenals zijn eerste gedichten, afgewezen. Ook door Zuid-Afrikaanse uitgeverijen.
Het is een voordeel dat de biograaf een letterkundige is. Dat bewijst zich wanneer Kannemeyer de totstandkoming van Coetzees werk beschrijft, inclusief het proces van uitgeven en de recensies. Dat hij een veelzijdig wetenschapper was, heeft hij al aangetoond met de eerdere biografieën die hij schreef en vooral met de tweedelige Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur, wat nog altijd een standaardwerk is. Wat enigszins storend werkt bij het lezen van deze biografie, is dat Kannemeyer schrijft alsof Coetzee al niet meer onder ons is. Onduidelijkheden als: `Het is niet bekend of hij ooit een reactie op zijn brief heeft ontvangen’, waren met een telefoontje op te lossen. Dat zal niet meer gebeuren: John Christoffel Kannemeyer overleed kort na het voltooien van deze boeiende, volledige biografie. Bijna volledig dan, de gebiografeerde leeft nog en kan dus nog voor verassende aanvullingen zorgen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>